Debbâği`nin İbn Sina’nın İhlâs Sûresi tefsirine hâşiye’sinin mantıksal analizi ve sembolik yorumu

Authors : Mahmut Sami Özdil

Pages : 921-938

Doi:10.48070/erciyesakademi.1708281

View : 199 | Download : 231

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu makale, Ahmed el-Mar’aşî ed-Debbâğî’nin İbn Sînâ’nın İhlâs Sûresi üzerine kaleme aldığı felsefî-teolojik tefsire yazdığı hâşiyeyi, klasik mantığın ilkeleri ve çağdaş sembolik mantık araçlarıyla çözümlemeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın odak noktası, Debbâğî’nin metin içerisinde açık ya da örtük biçimde kurduğu kıyas yapılarıdır. Bu yapılar, önce klasik kıyas teorisine göre sistematik biçimde analiz edilmekte, ardından sembolik mantık diliyle yeniden yapılandırılmaktadır. Böylece metindeki akıl yürütmelerin hem geleneksel geçerlilik ölçütleriyle hem de çağdaş biçimsel temsil imkânlarıyla değerlendirilmesi sağlanmaktadır. İbn Sînâ’nın bu sûreye dair yorumlarında yer alan “li-zâtihi hüve hüve” gibi metafiziksel kavramlar etrafında, Tanrı’nın mahiyetsizliği, benzersizliği ve zâtıyla kaim oluşu gibi teolojik meseleler aklî bir zeminde temellendirilmiştir. Debbâğî ise bu yorumları, sadece naklî aktarım çerçevesinde değil, içsel bir mantıksal tutarlılık içinde yeniden kurarak hem kelâmî hem felsefî bir yorum pratiği geliştirmiştir. Çalışmada bu pratiğin, klasik kıyas şekilleri ve geçerlilik modları açısından sistemli biçimde çözümlenmesi ve eksik öncüllerin tamamlanması yoluyla Debbâğî’nin akıl yürütme örgüsünün iç yapısı ortaya konmuştur. Bununla birlikte, analiz yalnızca klasik mantık düzleminde kalmamakta; çıkarım zincirleri, çelişki yoluyla ispatlar ve formel semboller kullanılarak çağdaş sembolik mantık diliyle de temsil edilmektedir. Bu sayede metindeki sezgisel çıkarımlar şeffaf, izlenebilir ve sınanabilir bir biçimsel çerçeveye kavuşturulmuştur. “Zât”, “mahiyet”, “varlık” ve “hüviyet” gibi temel metafizik terimler 𝕍(x), 𝕄(x), ℍ(x) gibi değişkenlerle formel olarak temsil edilerek, Debbâğî’nin teolojik çıkarımlarının mantıksal yapısı görünür kılınmıştır. Çalışmada ayrıca Debbâğî’nin yalnızca mantık alanında teorik eser kaleme alan bir düşünür değil; aynı zamanda kıyas teorisini kelâmî ve tefsirî metin çözümlemesinde uygulamalı olarak yoğun bir şekilde kullanan bir muhakeme üstadı olduğu da ortaya konmuştur. Başta Nebzetün min Takrîri’l-Kıyâsi fî ʿİlmi’l-Mîzân ve el-Esâs ve Mukaddimetü’l-Kıyâsi’d-Debbâğî gibi mantık eserlerinde görülen teorik ilgisi, bu hâşiyede sistemli ve tutarlı biçimde pratiğe dökülmüştür. Sonuç olarak, bu çözümleme yalnızca Debbâğî’nin metnini aydınlatmakla kalmamakta; aynı zamanda İslam düşüncesinde mantığın şerh ve hâşiye geleneğindeki işlevini, klasik ve çağdaş mantık araçlarının birlikte kullanımıyla değerlendiren metodolojik bir katkı sunmaktadır.
Keywords : Mantık, Debbâğî, İhlâs Sûresi, Li-zâtihi hüve hüve, Zorunlu varlık

ORIGINAL ARTICLE URL