TEBRİZ BAŞKONSOLOSU İHSAN HÜSNÜ BEY’İN RAPORU IŞIĞINDA İRAN’DAKİ ERMENİ KOMİTELERİNİN FAALİYETLERİ: DİPLOMATİK VE STRATEJİK YAKLAŞIMLAR

Authors : Gamze İme

Pages : 157-224

View : 65 | Download : 51

Publication Date : 2025-05-16

Article Type : Research Paper

Abstract :Ermeniler, özellikle Osmanlı Devleti’nin altı vilayetini kapsayan bir bölgede bağımsız bir Ermenistan devleti kurma hayaliyle hareket etmiş, bu amaca yönelik olarak çeşitli siyasi ve örgütsel komiteler oluşturmuşlardır. Bu çabanın ilk adımı, Van’da Armenakan adı altında bir komite kurulmasıyla atılmış; daha sonra Tiflis’te sırasıyla Genç Ermenistan Komitesi, Taşnaksutyun ve Cenevre’de Hınçak komiteleri hem yerel hem uluslararası arenada Ermenilerin sözde talepleri için harekete geçmişlerdir. Özellikle stratejik planlarını uygulamaya koymak amacıyla İran topraklarını bir üs olarak kullanan bu komiteler, İran’ın sunduğu özgürlükçü siyasi ortamdan birçok yönden faydalanmışlardır. Bunun temelinde, İran hükümetinin sağladığı serbestlik sayesinde yalnızca farklı siyasi ve toplumsal grupların güç kazanması değil, aynı zamanda silah üretimi, taşıma ve sevkiyat gibi stratejik gerekliliklerin kolaylaştırılması yatmıştır. Bu durum, Ermeni komiteleri için İran’ı vazgeçilmez bir merkez haline getirmiştir. Osmanlı Devleti ile sınır komşusu olan İran’ı böyle bir üs olarak benimseyen Ermeni komiteleri, burada şubeler açarak faaliyet alanlarını genişletmişlerdir. Osmanlı Devleti, bu komitelerin İran Hükümeti tarafından gerek dolaylı gerek doğrudan siyasi ve askeri destek gördüğünü tespit etmiş ve bu durumu diplomatik kanallarla İran yönetimine ileterek ciddi uyarılarda bulunmuştur. Ancak İran yönetimi, özellikle Osmanlı sınırına yakın bölgelerde gerçekleşen saldırılara karşı yeterli önlem almamış ve Ermeni komitelerinin bu bölgelerdeki faaliyetlerine göz yummayı sürdürmüştür. Bunun yanı sıra, Ermeni komiteleri dini liderler ve ibadet yerlerini içeren bir propaganda stratejisi benimseyerek kendi eylemlerine dini bir kimlik kazandırma çabasına girişmiştir. Her ne kadar sosyalist temeller üzerine inşa edilmiş olsalar da, dini öğelere vurgu yaparak daha geniş bir kitle desteği elde etmeyi amaçlamışlardır. Bu strateji, halkın dini ve milli duygularını kendi lehlerine çevirmeye dönük dikkat çekici bir manevra olarak öne çıkmıştır. Tebriz Başşehbenderi İhsan Hüsnü Bey, Ermeni komitelerinin İran’daki örgütlenme ve saldırı faaliyetlerini detaylı bir şekilde raporlayarak bu faaliyetlerde din adamlarının oynadığı rolü, eğitim-öğretim çalışmalarını ve İran Hükümeti’nden sağlanan desteklerin boyutunu içerecek biçimde kapsamlı bilgiler sunmuştur. Bu raporlar ışığında, Osmanlı Hariciye Nezareti tarafından Ermeni komitelerinin saldırılarına İran’ın sağladığı lojistik destekler titizlikle incelenmiştir. Araştırmalar sürecinde Osmanlı arşiv belgeleri temel alınmış, konuyla ilgili telif eserler ve birbirinden farklı kritik analizlerden yararlanılmıştır. Çalışma, tarama modeli ve doküman analizi gibi sistematik yöntemler doğrultusunda ele alınmış ve oldukça detaylı bir değerlendirme sürecine tabi tutulmuştur. Bu süreçte ortaya çıkarılan bulgular, dönemin Osmanlı-İran ilişkileri bağlamında Ermeni sorununun çok boyutlu yapısını gözler önüne sermiştir.
Keywords : İran, Osmanlı Devleti, Tebriz Başşehbenderi İhsan Hüsnü Bey, Layiha, Ermeni komiteleri

ORIGINAL ARTICLE URL