Karen Barad’ın Yeni Materyalist Felsefesinde Eyleyici Gerçekçilik ve Etik

Authors : Ayşe Çiğdem Kocaman

Pages : 130-161

Doi:10.58634/felsefedunyasi.1796029

View : 129 | Download : 250

Publication Date : 2025-12-15

Article Type : Research Paper

Abstract :Çağdaş ontoloji tartışmalarında öne çıkan düşünsel yaklaşımlardan biri olan yeni materyalizm, maddeyi merkeze alan özgün bir ontolojik perspektif sunmaktadır. Yeni materyalizmde madde, devinim ve dönüşüm kapasitesine sahip, ilişkisel etkileşimlerle değişimi mümkün kılan dinamik formlar olarak görülmektedir. Bu bakış açısı, insan-insan olmayan arasında hiyerarşi kurmayan, tüm varlıkları ilişkisel düzlemde ele alan bir ontolojiye dayanmaktadır. Yeni materyalizmin düşünsel zemininde Karen Barad’ın eyleyici gerçekçilik kuramı ise önemli bir yere sahiptir. Barad, maddeyi pasif bir unsur olarak gören klasik ontolojileri sorgularken, temsil merkezli bilgi anlayışlarını da eleştirmektedir. Barad’a göre, dünyanın oluşumuna aktif şekilde katılan madde, ilişkisel süreçlere içkin eyleyici bir nitelik taşır. Onun düşüncesinde gerçeklik, iç-etkileşimler, dolanıklık ve kırınımlar aracılığıyla maddi-söylemsel ilişkilerle sürekli yeniden kurulan oluş sürecidir. Bilgi ise temsil değil, ilişkisel bağlamlarda maddi-söylemsel etkileşimlerle ortaya çıkan, dünyayı kuran, dönüştüren bir varlık kipidir. Bu bağlamda eyleyici gerçekçilik, bilgi üretiminin imkânlarını, süreçlerini ve gerçekliğin nasıl oluştuğunu, hangi ilişkisel dinamikler içinde biçimlendiğini inceleyen, ontolojik ve epistemolojik bir kuramdır. Barad, bu kuramında bilme ve olma süreçlerini yeniden düşünmekle kalmaz, etiği varlığın kurucu boyutu olarak temellendirir. Böylece bilme, olma ve etiği ilişkisel bir bütünlük içinde kavrayan etiko-onto-epistemolojik bir yaklaşım sunar. Barad’a göre etik, normatif kurallar ve değerler alanıyla sınırlı bir mesele değildir. Etik, dünyanın sürekli yeniden kurulma süreçlerinde sınırların nasıl çizildiğini, hangi anlamların ve olanakların açığa çıktığını, hangilerinin dışlandığını fark etmek, bunların sorumluluğunu üstlenmekle ilgilidir. Barad, dünyanın oluşum süreçlerine etkin biçimde katılma sorumluluğunu içeren etik anlayışını, dünyalaşma etiği kavramıyla ifade etmektedir. Barad için etik, insan-insan olmayan tüm varlıkların karşılıklı yanıt verebilirlik ve hesap verebilirliğine dayanan ilişkisel bir sorumluluk pratiğidir. Fakat Barad’ın, eyleyici gerçekçilik kuramı ve bu doğrultuda geliştirdiği kapsayıcı etik yaklaşımı yeni materyalist düşüncede kurucu bir rol üstlense de literatürde sınırlı sayıda çalışmanın bulunduğu, konunun yeterince incelenmediği görülmektedir. Dolayısıyla bu çalışma, literatüre katkıda bulunmak üzere, Barad’ın eyleyici gerçekçilik kuramını ve bu kurama dayanan etik anlayışını ele almayı amaçlamaktadır.
Keywords : Karen Barad, Yeni Materyalizm, Eyleyici Gerçekçilik, Etiko-onto-epistemoloji, Etik-Dünyalaşma Etiği, Sorumluluk

ORIGINAL ARTICLE URL