KÜL TİGİN YAZITI’NDA EŞ DİZİMSEL ÖRÜNTÜLEME
Authors : Hasan Gürgün
Pages : 231-272
Doi:10.65007/gaziturkiyat.1741542
View : 149 | Download : 192
Publication Date : 2025-12-31
Article Type : Research Paper
Abstract :Kül Tigin Yazıtı Bilge Kağan’ın, 731’de ölen kardeşi Kül Tigin anısına 732’de diktirdiği kağanlık yazıtıdır. Üç yüzü Türkçe bir yüzü Çince oluşturulan yazıt tür açısından düşünüldüğünde Kül Tigin adına yaptırılan anıt mezar kompleksine dikilmek için oluşturulmuş bir anıt mezar yazıtıdır. Söz konusu yazıtta (Kök) Türklerin kağanlık kurmaları, mücadeleleri ve Kül Tigin’in kahramanlıkları konu edilmiştir. Yazıtın Türkçe yüzlerinde ağırlıklı olarak Bilge Kağan, Çince yüzünde ise dönemin T’ang İmparatoru Xuanzong ağzından çıkan ifadeler yer alır. Metni iletişimsel bir olgu olarak gören metin dil bilime göre bir metin yedi metinsellik ölçütü gözetilerek oluşturulur. Bunlar arasında metin merkezli ölçütlerden biri “bağlaşıklık (cohesion)”tır. Bağlaşıklık, metnin dil bilgisi ve sözcükler açısından ilişkili, uyumlu ve tutarlı şekilde düzenlenmesidir. Sözcüklerin ilişkili şekilde düzenlenmesi ise sözcüksel bağlaşıklığı oluşturur. Sözcüksel bağlaşıklık; yineleme ve eş dizimsel örüntülemeye dayanır. Eş dizimsel örüntüleme, ilişkili sözcüklerin seçilip aynı bağlamda belirli bir motifi meydana getirecek şekilde bağlantılı olarak kullanılmasıdır. Eş dizimsel örüntüleme sayesinde konu oluşturulup süreklilik sağlanır, içerikte bütünlük yaratılır, anlam zinciri kurulur ve metnin dağılmadan ilerlemesi gerçekleştirilir. Bu hâliyle eş dizimsel örüntüleme sözcüksel bağlaşıklık ve genel anlamda bağlaşıklığın sağlanmasında oldukça önemli bir ölçüttür. Kül Tigin Yazıtı üzerinde kıymetli ve ufuk açıcı dil bilimi çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Buna rağmen söz konusu çalışmalarda yazıttaki eş dizimsel örüntüleme ele alınmamıştır. Bu çalışmada Kül Tigin Yazıtı’ndaki eş dizimsel örüntülemenin tespiti ve bunun betimlenmesi amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda Kül Tigin Yazıtı’nın hangi yüzünde hangi motiflerin hangi sözcüklerle oluşturulduğu, söz konusu motiflerin hem yüzlere hem de yazıtın geneline göre oranları, bunların işlevleri ortaya konmaya çalışılmıştır.Keywords : Göktürkçe, Kül Tigin Yazıtı, metin dil bilim, bağlaşıklık, eş dizimsel örüntüleme
ORIGINAL ARTICLE URL