Eğitimde Millî ve Dinî Bir Model Arayışı: Sufi Kadın Sâmiha Ayverdi Örneği

Authors : Çiğdem Can Kaynak

Pages : 95-124

Doi:10.52886/ilak.1743412

View : 126 | Download : 285

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu çalışma, edebiyat ve fikir dünyasının Sufi yönüyle ön plana çıkmış önemli kadın düşünürlerinden biri olan Sâmiha Ayverdi’nin eğitim konusundaki görüşlerini merkeze alarak, onun din eğitimi anlayışını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Ayverdi, yaşadığı dönemin kültürel dönüşümüne edebî ve fikrî eserleriyle tanıklık etmiş, özellikle eğitim sorunlarıyla yakinen ilgilenmiştir. Bu çalışmada, Sâmiha Ayverdi’nin romanları ile eğitime dair görüşlerini içeren eserleri doküman analizi yöntemiyle incelenmiş ve onun din eğitimi anlayışı nitel bir yaklaşımla tematik olarak ortaya konulmuştur. Bu çerçevede Ayverdi’nin eserleri, onun Tanzimat’tan Cumhuriyet’e uzanan eğitim reformlarının millî ve dinî kimlikten yoksun olmaları nedeniyle başarısız oldukları yönündeki görüşleri temelinde değerlendirilmiştir. Millî, manevî ve ahlaki eğitimin önemine ilişkin görüşleri, geleneksel değerlerin modernleşme süreciyle eğitim alanından dışlanmasına karşı bir tepki olarak, millî kimliğin korunması bağlamında ele alınmıştır. Çalışmada ayrıca tasavvufi eğitim yoluyla bireyin içsel dönüşüm süreci incelenmiştir. Ayverdi’nin din eğitiminde öğreticilerin rolü, öğretmen nitelikleri, uygulanan yöntemler ve din dili; ailede terbiye, gençliğin eğitimi, ders kitaplarının içeriği, Diyanet İşleri Başkanlığı’nın konumu ve İmam Hatip okulları gibi başlıca temalar hakkındaki görüşleri kendi eserlerinden yapılan alıntılarla desteklenmiştir. Eğitimde sistemsizlik, ideolojik kutuplaşmalar ve kimliksizleşme Ayverdi’nin temel eleştiri noktalarıdır. Sâmiha Ayverdi’ye göre din eğitimi öğretmenin şahsiyeti, ahlaki duruşu ve yaşantısıyla örnek olduğu karşılıklı etkileşime dayalı bir bilgi aktarım sürecidir. Ona göre öğreticinin öğrenciyle sevgi ve saygı temelli bir ilişki kurması, teorik bilgiyi içselleştirerek yaşaması ve bunu sanat ve kültürle zenginleştirmesi eğitimin kalitesini belirleyici unsurlardır. Ayverdi, öğretmenin akademik bilgiye sahip olması gerektiğini belirtmekle birlikte yüksek bir manevi sorumlulukla donanmış olması gerektiğini de savunmuştur. Ayverdi eserlerinde din eğitiminde problem olarak düşündüğü teori-pratik uyumu, akıl-maneviyat dengesi ve eğitimcinin sorumluluğuna dair konulara eleştirel yaklaşmış, bilginin yaşantıya yansıyan bir değer olması gerektiğini savunmuştur. Sâmiha Ayverdi, ailenin eğitimdeki önemine binaen geleneksel Türk-İslam terbiyesinin çocuğun şahsiyet gelişiminde belirleyici rol oynadığını vurgulamıştır. Mürebbiye sistemiyle birlikte çocukların manevi köklerinden uzaklaştığını ve Batılılaşmanın aile yapısını zayıflattığını ifade eden Ayverdi, dinî ve ahlaki değerlerin kuşaklar arası aktarımının aile aracılığıyla sürdürüldüğünü savunmuştur. Eserlerinde aile içi eğitimin etkilerini örneklendirerek kalbi dönüştüren bir bilgi aktarımını ön plana çıkarmıştır. Sâmiha Ayverdi, gençlerin eğitiminin bir kurtuluş savaşı bilinciyle ele alınması gerektiğine inanarak onların millî ve manevi değerlere bağlı yetiştirilmesini toplumun geleceği açısından hayati görmüştür. Yabancı ideolojilerin gençler üzerindeki etkisine karşı uyarılarda bulunan Ayverdi, bu tehdide karşı güçlü bir eğitim sistemi, bilinçli öğreticiler ve ahlaki temellere dayalı bir din eğitimi önermiştir. Yurtdışında eğitim gören gençlerin kimliklerini korumalarında asıl sorumluluğun yetişkinlerde olduğunu ifade etmiştir. Batılılaşma eleştirisi ve medeniyet kaybına yönelik endişelerini çoğu zaman roman kahramanlarına söyletmiştir. Eğitimdeki sistem ve metodoloji eksikliğini eleştiren Ayverdi, ders kitaplarının inancı ve geçmişi küçümseyen içeriklerden uzak, millî ve manevi değerlerin korunduğu bir yaklaşımla oluşturulması gerektiğini savunmuştur. Din eğitimi konusunu ele alırken, Ayverdi’nin klasik bir eleştiriciden farklı olduğu, yaklaşımının sadece sorun tespiti niteliğinde olmadığı anlaşılmaktadır. Sunduğu çözüm önerileri günümüz eğitim tartışmalarına katkı sağlayacak niteliktedir.
Keywords : Din Eğitimi, Sâmiha Ayverdi, Millî Kimlik, Manevi Eğitim, Geleneksel Eğitim

ORIGINAL ARTICLE URL