Bir Taşra Camii Olarak Kozluca Camii’nin Kalem İşi Süslemeler Bağlamında Değerlendirmesi

Authors : Fevziye Eker, Furkan Köksöken

Pages : 277-304

Doi:10.52886/ilak.1751158

View : 132 | Download : 264

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Gaziantep’in Şahinbey ilçesinde yer alan Kozluca Camii, Osmanlı sanatında, özellikle de süsleme alanında batılı etkilerin Anadolu’daki taşra camilerine nasıl yansıdığını göstermesi açısından büyük önem taşımaktadır. Bu cami, Gaziantep’in tarihî merkezinde, Kozluca Mahallesi’nin Müftüoğlu Sokak ile birleştiği noktada konumlanmış olup, kültürel mirasın belgelenmesi ve gelecek nesillere aktarılması açısından kritik bir rol oynamaktadır. Caminin kesin inşa tarihi bilinmemekle birlikte, arşiv kayıtlarına göre ilk olarak 16. yüzyıl başlarında Zaim Ahmet Mescidi olarak inşa edilmiş ve 1702 yılında Mehmet Ali adında bir hayırsever tarafından camiye dönüştürülmüştür. 1908 yılında Müftüzade ailesinin öncülüğünde büyük bir onarım görmüş ve bugünkü hâlini almıştır. Yapımında taş ve ahşap malzeme kullanılan camiinin iç mekânında ayna tonoz örtüsü ile ahşap kirişlerin kullanılması Gaziantep’teki camiler arasında benzersiz kabul edilmektedir. Özellikle Güney duvarındaki iki renkli taş işçiliğine sahip yarım daire kemerli kapı camide Zengi üslubunun güneyli etkilerini gösterir. Kozluca Camii’nin mimari özellikleri diğer Gaziantep camilerinden farklı olarak büyük bir yenilik sunmamakla birlikte kalem işi süslemeleriyle öne çıkan bir yapıdır. Kozluca Camii’nin kalem işi süslemeleri, özellikle ayna tonozunun etek kısmında yoğunlaşmıştır. Bu süslemeler, dönemin Batılılaşma etkileriyle şekillenmiş Barok, Rokoko ve Ampir üsluplarının izlerini taşırken, geleneksel Osmanlı motiflerini de barındırmaktadır. Süslemelerde yarım servi ağacı motifleri, rumi yapraklar, püsküllü ve boncuklu kahverengi perde kuşakları, rumi ve palmet motifli yarım göbekler kullanılmıştır. Motiflerde ayrıca natüralist çiçek desenleri de yer almaktadır. Bu kompozisyonlar, özellikle 18. yüzyıl sonu ile 19. yüzyıl başlarına tarihlenen geç dönem Osmanlı sanat anlayışını yansıtır. Kozluca Camii’nin kalem işi süslemeleri, İstanbul’daki Nuruosmaniye, Laleli ve Ayazma camileri gibi merkezî yapıların süsleme anlayışıyla benzerlik gösterse de Gaziantep, Konya, Kırşehir, Erzincan, Trabzon gibi taşra camilerine özgü daha sade ve bölgesel bir yorumla uygulanmıştır. Sütun formunda işlenmiş motifler, Batı estetiğinin Anadolu şehirlerine adaptasyonunu gözler önüne sermektedir. Bu çalışma, Osmanlı kalem işi sanatının gelişim sürecine ve Batılılaşma etkisinin taşra camilerine nasıl yansıdığına dair önemli veriler sunarak, Kozluca Camii\\\'ni geleneğin yenilikle harmanlandığı bir dönemin görsel bir anlatısı olarak konumlandırmaktadır. Günümüzde hala kullanımda olan ve 6 Şubat Kahramanmaraş depreminden zarar görmeden çıkan Kozluca Camii, Gaziantep\\\'in kültürel mirasında önemli bir yer tutmaya devam etmektedir. Kozluca Camii\\\'nin kalem işi süslemeleri, tıpkı bir nehrin farklı kollara ayrılarak farklı coğrafyalarda özgün tatlar kazanması gibi, Osmanlı sanatındaki merkezi üslupların Anadolu\\\'nun taşra bölgelerinde nasıl yerel yorumlarla zenginleştiğini gözler önüne sermektedir. Bu çalışma, Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin taşra özellikleri ile dönemin modası, sanat zevki ve beğenisi hakkında fikir vermektedir. Ayrıca Osmanlı sanatının geçirdiği değişimin taşrada nasıl uygulandığını ve yerel sanatçıların camilerin iç mekân süslemelerine nasıl yön verdiğini irdelemektedir.
Keywords : Gaziantep, Kozluca Camii, Osmanlı Süsleme Sanatı, Kalem işi, Motif

ORIGINAL ARTICLE URL