Osmanlı İktisadi Zihniyetinin İnşa Sürecine “İlm-i Servet” Tefrikasının Yansımaları

Authors : Uğur Dolgun

Pages : 493-522

Doi:10.53791/imgelem.1706748

View : 44 | Download : 65

Publication Date : 2025-07-29

Article Type : Review Paper

Abstract :Bu çalışma, Servet-i Fünûn dergisinde 1891-1892 yılları arasında yayımlanan “İlm-i Servet tefrikası” üzerinden, Osmanlı düşününde iktisadi zihniyetin nasıl kurgulandığına dair başlıca ipuçlarını ortaya koyma amacındadır. “İlm-i Servet” tefrikası, liberalizmin egemenliğindeki klasik iktisat kuramının Osmanlı’ya aktarımından öte, iktisadi düşüncenin Osmanlı aydınları bağlamında nasıl yorumlandığını gösteren ideal bir örnektir. Metinlerde bir yandan Adam Smith ile David Ricardo’nun kuramları öne çıkarken, diğer yandan Batı iktisat paradigması ile Osmanlı moral değerleri perspektifinden çalışma, üretim, emek, mübadele, para gibi temel kavramlar ışığında iktisadi zihniyetin sistematik inşa çabası gözlemlenir. Bu çaba, dönemin aydın tipolojisini ve toplumun ekonomik diliyle ilişki kurma biçimini de yeniden yapılandırır. Çalışma içinde, tefrikanın didaktik formu, öğreticilik misyonu ve zihniyet inşasına yönelik rolü üzerinde durulmaya çalışılmıştır. Bu iktisadi anlatılar, oldukça yeni olan bir alanda halkı bilgilendirme amacının dışında, Osmanlı aydını ile toplumun iktisat vasıtasıyla nasıl düşünebileceğini ve değer, fayda, emek gibi kavramlarla nasıl ilişki kurulması gerektiğini şekillendirmiştir. Bu açıdan söz konusu tefrikayı, Osmanlı modernleşmesinin iktisadi boyutuna dair kurucu bir eşik olarak değerlendirilmek de mümkündür. Zira kavramların Osmanlıca karşılıklarının üretimi, iktisadi anlatının mevcut toplumsal yapının karakteristiklerini merkeze alıp yerelleştirilmesi ve disiplinleşme çabaları üzerinden, Osmanlı iktisadi zihniyetinin dönüşümüne dair yorumlayıcı bir analiz olarak kabul edilmelidir.
Keywords : İlm-i Servet Tefrikası, Servet-i Fünûn Dergisi, İktisadi Zihniyet, Osmanlı Modernleşmesi, Osmanlı Aydını.

ORIGINAL ARTICLE URL