Şerefüddin el-Mes’ûdî’nin İdrak Anlayışı ve Dış Duyular Eleştirisi

Authors : Esranur Oral

Pages : 117-140

View : 40 | Download : 34

Publication Date : 2025-12-23

Article Type : Research Paper

Abstract :İbn Sina idraki en genel anlamda ‘şeyin suretinin zihinde hâsıl olması’ şeklinde tanımlamaktadır. 12. yy’ın önemli İbn Sina şârihlerinden olan Şerefüddin el-Mes’ûdî İbn Sina’nın bu tanımını farklı pek çok açıdan eleştirmiştir. Bu makalenin araştırma konusu 12. yy’da idrakin mahiyetine dair yapılan tartışmaların bir örneği olarak Mes’ûdî’nin idrak anlayışını ele almaktır. Bu çalışmanın amacı Mes’ûdî’nin idrak anlayışını eleştirileri üzerinden tespit etmeye çalışmak, bu eleştirileri değerlendirmek ve idrak konusunda Mes’ûdî ve İbn Sina arasındaki görüş farklılığının kökenlerini tahlil etmeye çalışmaktır. Mes’ûdî’nin eleştirilerinin odağında yer alan problemlerden biri, idrakin tanımının yapılıp yapılmayacağı meselesi; ikincisi idrakin irtisam ve intiba olmasının reddedilmesi, üçüncüsü idrakin mülakat ve huzur olarak kabul edilmesinin reddedilmesi; dördüncüsü idrakin zihinde bir varlık kategorisi oluşturmasının reddedilmesidir. Bu reddiyelerin gerekçeleri Mes’ûdî’nin idrak anlayışına dair önemli ipuçlarını içermektedir. Mes’ûdî idrakin tanımının yapılamayacağını düşünmektedir. Mes’ûdî’ye göre idrak bilinen en genel şeylerden olduğu için cinsini ve faslını tespit etmek mümkün değildir; bu nedenle tanımı yapılamaz. Ona göre idrak, idrak edenle edilen arasındaki buluşmadan/mülakat ibaret olamaz. Aynı şekilde idrakin mukarenet, huzur ve intiba olarak kabul edilmesi de doğru değildir. Nihai tahlilde bu tartışmaların neticesi bize İbn Sina ile Mes’ûdî’nin bilgi anlayışları arasındaki köklü farklılığın temelde nefs ve varlık anlayışlarıyla ilgili daha derin ayrışmaların neticesi olarak ortaya çıktığını göstermektedir.
Keywords : İslam Felsefesi, Şerefüddin el-Mes’ûdî, İbn Sina, İdrak, Nefs.

ORIGINAL ARTICLE URL