Geleneksel Konut Mimarisinin Bilinmeyen Ögesi: Lambalıklar
Authors : Tuğba Bağbaşı
Pages : 457-477
Doi:10.31591/istem.1731687
View : 92 | Download : 174
Publication Date : 2025-12-31
Article Type : Research Paper
Abstract :Ateşin icat edilmesiyle, insanoğlu ateşi kontrol altına alarak yaşadığı konut içerisine taşıyıp aydınlatma, ısınma ve korunma gibi temel ihtiyaçları doğrultusunda kullanmıştır. İlk olarak meşaleleri yapay aydınlatma aracı olarak kullanan insanlar zamanla, yaşadıkları konutları mum, kandil, şamdan gibi araçlar ile aydınlatmıştır. Sanayi devrimi sonrasında gazın yanıcı bir maddeye dönüştürülmesi ile beraber gaz lambaları üretilmeye başlanmış ve evlerde gaz lambası, lüks, idare gibi aydınlatma araçları kullanılmıştır. Gerek antik çağda kandil kullanımı gerekse 19. yüzyıl sonrasında gaz lambası kullanımı, evlerde yangın açısından tehlike oluşturmuştur. Olası bir yangını önlemek amacıyla insanlar ilk çağdan günümüze kadar kullanmış oldukları bu yapay aydınlatma araçlarını duvarda bulunan nişler ve raflara güvenli şekilde yerleştirilmiş veya basit bir şekilde duvara çakılan çiviye asmışlardır. Özellikle Geç Osmanlı Dönemi konutlarında gaz lambalarını koymak için gömme dolapların kenar kısımlarında nişler ve duvarlarda lambalıklar bulunmaktaydı. Özenli işçilik gösteren bu elemanlar oda içerisinde zamanla dekoratif bir amaç kazanmıştır. Bu lambalıklar başkent İstanbul’da ve taşrada farklı biçimsel ve süsleme özelliklerine sahip olup, ev sahibinin ekonomik durumu hakkında da bilgi edinilmesini sağlamaktadır. Bu bilimsel araştırma yazısında Sanayi devrimi sonrasında kullanımı yaygınlaşan ve hemen her evde yer alan gaz lambalarını koymak için tasarlanan raflar/lambalıklar ele alınmıştır. Taşra üslubu gösteren bu lambalıklar alçı ve ahşap malzemeden basitçe yapılmışlardır. Lambalıklar 19. ve 20. yüzyıla ait olup, Yozgat, Kayseri ve Ankara’daki tarihi evler içerisinde tespit edilmiştir. Eserlerden birisi İstanbul’daki antikacılardan Kayseri’ye getirilmiş, iki adedi Ankara Ayaş’taki evler içerisinde, 17 adedi ise Yozgat’taki köy evlerinde yer almaktadır. Günümüze sağlam bir şekilde gelebilen lambalıklar biçimsel ve süsleme özellikleri ele alınarak incelenmiştir.Keywords : Aydınlatma, Kandil, Gaz Lambası, Raflar, Lambalıklar
ORIGINAL ARTICLE URL