İstanbul Kadıköy, Ayrılık Çeşmesi Arap Mezarlığında Bulunan Serpuş Türleri

Authors : Ahmet Şen
Pages : 247-276
Doi:10.31591/istem.1737339
View : 119 | Download : 149
Publication Date : 2025-12-31
Article Type : Research Paper
Abstract :Adını, Kadıköy’deki Taşköprü caddesi üzerinde bulunan ve 17. yüzyılda Kızlarağası Gazanfer Ağa tarafından yaptırıldığı bilinen çeşmeden alan Ayrılık Çeşmesi Arap Mezarlığı, pek çok tarihî şahsiyetin mezar taşlarını içinde barındırması sebebiyle oldukça önemlidir. Genellikle saray mensubu kişilerin kabirlerinin bulunduğu mezarlık alanından günümüze çok az bir bölümü ulaşabilmiştir. Mevcut mezar taşlarının çoğunun da başlık veya gövde bölümleri kırılmış, çok az bir kısmı ise sağlam ve dikili olarak mevcudiyetini koruyabişmiştir. Osmanlı döneminde çeşitli unvanlara göre farklılık gösteren serpuşlar, başa takılan ve kişinin sosyal statüsünü gösteren tamamlayıcı bir giyim kuşam aracıdır. Genellikle kumaş, keçe veya derinin içine pamuk doldurularak dikilen ve üzerlerine çeşitli şekillerde sarık sarılmasıyla oluşan serpuşlar, farklı dönemlerde farklı adlarla anılmıştır. Bu çalışmada ele aldığımız İstanbul Kadıköy, Ayrılık Çeşmesi Arap Mezarlığında bulunan başlık tipleri; sarık, kavuk veya külahın hâkim olduğu serpuşlar olmak üzere üç kategoride tasniflenmiştir. Arap Mezarlığı’nda bulunan 794 adet mezar üzerinde yaptığımız inceleme sonucunda; 4 ilmiye, 1 örfi, 2 kuka, 13 dardağan olmak üzere 17 sarık; 41 kâtibi, 3 nezkeb, 4 horasani, 2 paşalı, 1 serdengeçti, 1 destarlı kubbeli kalafat olmak üzere 51 kavuk ve 1 zerrin külah olmak üzere toplamda 75 serpuş tespit edilmiştir. 794 mezardan geriye kalan 719 mezar ise kadın mezarları, fes tipi başlıklı şahidelerden oluşan mezarlar ile başlık bölümü kırık şahidelerden müteşekkil mezarlardan oluşmaktadır. Bu araştırmada bir makale boyutu sınırları aşılacağından dolayı kadın mezar taşlarında görülen başlıklar ve fes tipi başlıklar çalışmaya dâhil edilmemiş olup sadece mezarlık alanında bulunan sarık, kavuk ve külah türlerinden oluşan serpuşlar tasnif edilmiştir. Ayrıca çalışmada Arap Mezarlığında bulunan serpuşların İstanbul’daki ve Anadolu’daki benzer örnekleri de tespit edilerek Arap Mezarlığı’nda yer alan serpuş türlerinin yayılımı saptanmaya çalışılmıştır.
Keywords : Osmanlı Serpuşları, Kavuk, Sarık, Külah, Arap Mezarlığı.

ORIGINAL ARTICLE URL