İran Ulusal Müzesinde Bulunan Safevi Dönemi Dokuma Örneklerinin Değerlendirilmesi

Authors : Tuba Subaşı Adıbelli

Pages : 133-166

Doi:10.31591/istem.1752082

View : 123 | Download : 140

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Safevi Devleti’nin kuruluş sürecinde şekillenen dini ve siyasi idealler, yalnızca yönetim yapısını değil, sanat anlayışını da derinden etkilemiştir. Bu idealler, özellikle İran sanatında belirgin ikonografik temalar hâline gelmiş, dönemin estetik üretiminde dinî referanslar ve siyasi simgeler güçlü bir biçimde ön plana çıkmıştır. Bu bağlamda halı dokumacılığı, yalnızca görsel bir sanat dalı değil, aynı zamanda kültürel kimliği yansıtan tarihsel bir anlatı formu olarak değerlendirilmiştir. Safevi halı sanatı; şiir, tasavvuf ve geleneksel düşünce sistemlerinden beslenmiş, farklı sanat disiplinleriyle etkileşim kurarak özgün bir estetik form ortaya koymuştur. Bu çalışma, Safevi dönemine ait halı dokumacılığını İlhanlı, Türkmen ve Osmanlı halıları ile karşılaştırmalı olarak ele almaktadır. Simetri, kompozisyon ve üslup merkezli bir analiz yöntemiyle ortak ve farklı yönleri ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında İran Ulusal Müzesi’nde bulunan on iki seçkin halı örneği incelenmiş, motif, desen ve yazı öğeleri ayrıntılı biçimde değerlendirilmiştir. Figüratif kompozisyonlar, bitkisel ve geometrik motiflerin yanı sıra, dini işlevli halılarda göksel temsiller ile kufi, sülüs ve nestalik yazı türleri dikkat çekmektedir. Özellikle Tebriz sanat ekolü etkisi ile geliştiği tespit edilen eserlerin Yezd ve İsfahan halılarıyla olan temasları incelenmiştir. Karşılaştırmalı olarak ele alınan bu üç merkezin tarihsel, kültürel ve sanatsal bağlamda taşıdığı anlam analiz edilmeye çalışılmıştır. Çalışma, Safevi halılarının yalnızca estetik değeriyle değil, aynı zamanda ideolojik ve kültürel işleviyle de değerlendirilmesi gerektiğini öne sürmektedir. Bu yönüyle halılar, İslam sanatında sadece bir zanaat ürünü değil, kimlik, temsil ve iktidar söylemini yansıtan birer tarihsel belge olarak kabul edilmektedir. Sonuç olarak araştırma, Safevi halılarının sınıflandırılması, tarihlendirilmesi ve sergilenmesi gibi bilimsel süreçlere katkı sunmayı aynı zamanda bu halıların İslam sanatı içinde ayrı bir alt disiplin olarak konumlandırılması gerektiğini vurgulamaktadır.
Keywords : Safevi Dönemi, Tebriz Ekolü, Dokuma Sanatı, İran Halıları, İpek Dokuma

ORIGINAL ARTICLE URL