19. Yüzyıl Rusya’nın İran ve Türkistan İlişkilerinde Nikolay Nikolayeviç Muravyov’un Elçilik Faaliyetleri

Authors : Nariman Hasanov

Pages : 379-404

Doi:10.31591/istem.1635979

View : 110 | Download : 38

Publication Date : 2025-06-30

Article Type : Research Paper

Abstract :18. yüzyıldan itibaren Türkistan hanlıkları, topraklarını genişletmek ve bölgenin ekonomik kaynaklarına erişimini artırmak isteyen Rus Çarlığı’nın hedefi hâline gelmiştir. Çarlığın Türkistan bölgesine olan ilgisi, Rusya’nın aynı dönemde Avrupa devletleri, Osmanlı İmparatorluğu ve Kafkasya ile yürüttüğü uzun süreli savaşlar nedeniyle somut adımlara dönüşememiştir. General Yermolov’un Kafkasya Genel Valiliği’ne atanmasıyla birlikte başlatılan askerî ve idarî reformlar, Rusya’nın Türkistan hanlıklarına ve göçebe Türkmen kabilelerine yönelmesinde belirleyici bir etki yaratmıştır. Bu dönemde Rusya, ekonomik kalkınma hedefi doğrultusunda yeni kaynaklara ulaşmayı öncelik hâline getirerek Türkistan bölgesine stratejik bir önem atfetmiştir. Bölgenin kontrol altına alınması, yalnızca ekonomik fayda sağlamayacak, aynı zamanda I. Petro döneminden beri hedeflenen Hindistan yolunun açılmasına da hizmet edecektir. İngiltere’nin Doğu Hindistan Şirketi aracılığıyla bölgede artan etkisi ve İran’daki İngiliz nüfuzunun Türkistan’a sızma ihtimali, Rusya açısından ciddi bir tehdit olarak değerlendirilmiştir. Bu bağlamda, Rusya Ekonomi Bakanı Amiral Mordvinov tarafından, Kafkas bölgesini ve Türkistan halklarını ekonomik ve siyasi olarak Rusya’ya bağımlı kılmayı hedefleyen yeni bir politika benimsenmiştir. Bu strateji doğrultusunda, hanlıklarla ve Türkmen boylarıyla doğrudan temas kurulması uygun görülmüştür. Bu çalışma, söz konusu temasları gerçekleştirmekle görevlendirilen genç subay Nikolay Nikolayeviç Muravyov’un General Yermolov maiyetinde gerçekleştirdiği İran elçiliği sürecine ve akabinde elçi olarak gönderildiği Batı Türkistan’daki diplomatik faaliyetlerine odaklanmaktadır. Muravyov’un, General Yermolov’un himayesinde İran’a gönderilen elçilik heyetinde yer alması ve sonrasında Hazar Denizi’nin doğusunda yaşayan Türkmen boyları ile Hive Hanlığı nezdinde yürüttüğü diplomatik temaslar, Rusya’nın Türkistan ile kurduğu ilk resmî ilişki olarak değerlendirilmektedir. Çalışmada arşiv belgeleri, dönem raporları ve seyahatnamelerden yararlanılarak Muravyov’un Türkistan misyonunun içeriği, amacı ve etkileri analiz edilmiştir. Muravyov’un faaliyetlerinin, Rusya’nın Türkistan’daki ilerleyişine zemin hazırladığı, bölgedeki İngiliz etkisini dengelemeye yönelik ilk girişim olduğu ve Rus dış politikasında Asya açılımının kurumsallaşmasına katkı sağladığı sonucuna varılmıştır.
Keywords : Hive, Türkmenler, Muravyov, Rusya, İran

ORIGINAL ARTICLE URL