Bâkıllânî’nin Nübüvvet Savunusu: Berâhime’nin İtirazlarına Yönelik Cevaplar
Authors : Furkan Demir
Pages : 471-504
Doi:10.18317/kaderdergi.1780544
View : 228 | Download : 270
Publication Date : 2025-12-31
Article Type : Research Paper
Abstract :Kelâm geleneğinde nübüvvetin imkânına yöneltilen eleştirilerin başlıca muhatabı Berâhime olmuştur. Bu grubun ileri sürdüğü itirazları ayrıntılı biçimde tartışan kelâmcılardan biri de Bâkıllânî’dir. Bu makale, Bâkıllânî’nin eserlerinde görüldüğü şekliyle, hakîm bir yaratıcıya, aklî teklife ve hüsün-kubhun şerî olmadığına inanmalarına rağmen peygamberliği reddeden Berâhime’nin nübüvvetin imkânına dair itirazlarını ve bunlara verilen yanıtları analitik bir yöntemle, sistematik bir kurguda ele alacaktır. Söz konusu yöntem bağlamında, Berâhime’nin ortaya koyduğu her bir tenkit geçerli bir mantıksal form ile biçimlendirilerek Bâkıllânî’nin cevaplarının söz konusu itirazların hangi öncülüyle irtibatlı olduğu tespit edilecektir. Böylelikle, müteahhir dönem şerh ve haşiye yazınında görüldüğü şekliyle mütekaddim dönem kelâmının argümantatif bir biçimde incelenmesi hedeflenmiştir. Çalışmanın ifade edilen sistematik kurgusu, peygamberliğin imkânsızlığı lehindeki tüm delilleri kuşatma iddiasını taşımaktadır. Bu bağlamda Tanrı’nın insanlığa peygamber göndermesinin imkânsızlığını ortaya koyan ilk gerekçe, kadîm ile hâdisin varlık mertebesi bakımından farklı oluşu ve peygamberin kendi risâletini bilmesinin mümkün olmamasıdır. Bununla birlikte, bahsedilen itirazların peygamberliğin cevazına dair oluşturduğu sakıncalar dikkate alınmasa bile, peygamberin risâletine delâlet edebilecek herhangi bir delil yoktur. Bu nedenle, resulün kendi nübüvvet iddiasını doğrulaması da mümkün değildir. Zira mûcizenin gerçekleşmesi aklen imkânsızdır. Ayrıca mûcizenin peygamberlik iddiasının doğruluğunu ispat etmedeki geçerliliği ciddi problemler içermektedir ve mûcizeyi diğer hârikulâde olaylardan ayıracak ölçüt de mevcut değildir. Öte yandan bu itirazlar görmezden gelinse dahi, hüsün-kubuh zâtî olup akıl iyiyi ve kötüyü tespit kudretine sahipse, peygamberin getirdiği mesaja ihtiyaç kalmamaktadır. Öte yandan vahyin içeriğindeki ibadetler, hikmet sahibi bir Tanrı’nın emirleri olarak görülemez. Buna mukabil Bâkıllânî, Tanrı ile insan arasındaki ontolojik farklılığın risâlete mâni olmadığını ileri sürer. Yanı sıra, peygamber çeşitli yollarla kendi nübüvvetine ilişkin zorunlu bir farkındalığa ulaşabilir. Mutlak mülk sahibi Allah için zulmün söz konusu olamayacağı ve nübüvvetin bir hak değil, ilâhî bir lütuf mahiyetinde bulunması, resulün muhataplarıyla aynı cinsten olmasının adaletsizlik şeklinde değerlendirilmesine tezat teşkil eder. Dahası, ezelde küfre düşeceği bilinenlere peygamber gönderilmesinin hikmetle uyuşmadığı iddia edilecek olursa, aynı mantıkla aklî teklifi reddedeceği önceden bilinen insanların da yaratılmaması gerekir. Öte taraftan, peygamberlik iddiasının doğruluğuna gösteren olağanüstü bir hâdisenin meydana gelmesi aklen mümkündür ve mûcizenin tanımındaki şartlar, diğer fevkalade hâdiselerden kendisini temyiz eder. Nihayet, hüsün-kubhun zâtî oluşunun reddi durumunda ahlak ve hukuk düzeninin dayandığı iyi ve kötü kategorilerinin yalnızca peygamberlik vasıtasıyla bilinebileceği görülmektedir. Çalışmada Bâkıllânî’nin Eş‘arî gelenek içerisinde Berâhime’nin nübüvvetin imkânına yönelik itirazlarını bütüncül ve kapsamlı şekilde ele alıp bunlara cevap veren ilk müellif olduğu sonucuna varılacaktır. Ayrıca yeni neşredilen Hidâyetü’l-müsterşidîn eserinde Berâhime’ye atfedilen farklı itirazların ortaya çıktığı vurgulunacaktır.Keywords : Kelâm, Bâkıllânî, Berâhime, Nübüvvetin imkânı, Mûcize, Akıl-vahiy ilişkisi
ORIGINAL ARTICLE URL