BOSNEVİ`NİN BEYZĀVĪ TEFSİRİNE YÖNELTTİĞİ ELEŞTİRİLERİN TEMATİK ANALİZİ BAKARA SÜRESİ ÖRNEĞİ

Authors : Ramazan Bülgen, Ali Karataş

Pages : 153-178

Doi:10.55805/kadimsbd.1782750

View : 63 | Download : 138

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu çalışma, Osmanlı âlimi Muhammed b. Mûsâ el-Bosnevî’nin (ö. 1046/1636), Beyzâvî’nin Envâru’t-Tenzîl ve Esrâru’t-Teʾvîl adlı tefsiri üzerine kaleme aldığı haşiyeyi, özellikle Bakara Sûresi bağlamında ele almaktadır. Araştırmanın temel sorusu, Bosnevî’nin yönelttiği eleştirilerin mahiyeti, ilmî dayanakları ve klasik haşiye geleneğinden farklı olarak eleştirel tefsir metodolojisine yaptığı katkılardır. Bu çerçevede makale şu sorulara cevap aramaktadır: Eleştiriler hangi tematik alanlarda toplanabilir? Bu eleştiriler Bosnevî’nin ilmî kimliğini ve metodolojik yaklaşımını nasıl yansıtmaktadır? Çalışmada öncelikle Bosnevî’nin hayatı, ilmî şahsiyeti ve eserleri tanıtılmış; ardından haşiyenin kaynakları, yazma nüshaları ve içerik yapısı değerlendirilmiştir. Daha sonra eleştiriler kelâm, nahiv ve dilbilim, kıraat ve rivayet, belâgat ve üslup ile fıkıh başlıkları altında sistematik biçimde analiz edilmiştir. Metodoloji olarak klasik metin incelemesi ve karşılaştırmalı tahlil yöntemi kullanılmış; haşiye doğrudan Beyzâvî’nin tefsiriyle mukayese edilerek dilsel ve yöntemsel farklılıklar ortaya konulmuştur. Ayrıca rivayet ve kıraat farklılıkları bağlamında nüsha karşılaştırmaları yapılmış, Bosnevî’nin metin tenkidine yaklaşımı gösterilmiştir. Sonuçta, Bosnevî yalnızca bir haşiyeci değil, aynı zamanda eleştirel bakışa sahip bir müfessir olarak öne çıkmaktadır. Onun yaklaşımı, haşiye geleneğini açıklama düzeyinden çıkararak ilmî tartışma ve tenkit alanına taşımış; disiplinler arası bir yorum anlayışıyla klasik tefsir literatüründe eleştirel yöntemin dikkat çekici bir örneğini sunmuştur. Bu yönüyle çalışmanın bulguları, haşiye literatürünün yalnızca şerh edici değil, aynı zamanda sorgulayıcı ve yeniden inşa edici bir yönü bulunduğunu göstermektedir.
Keywords : Tefsir, Bosnevî, Beyzâvî

ORIGINAL ARTICLE URL