A’mâk-ı Hayâl’in Tasavvufi Yolculuğu: Türk Dünyasında Maneviyat ve Kültürel Hafızanın İzleri

Authors : Büşra Bilgin

Pages : 691-711

Doi:10.47425/marifetname.vi.1772878

View : 178 | Download : 343

Publication Date : 2025-12-29

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu çalışma, Filibeli Ahmed Hilmi’nin A’mâk-ı Hayâl adlı eserini tasavvufî bir yolculuk perspektifinden incelemekte ve metnin Türk-İslam dünyasında ortak manevi değerler ile kültürel hafızayı nasıl yansıttığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Roman, başkahraman Râci’nin bilinçli rüya ve hayal deneyimleri etrafında kurgulanmış olup, tasavvuf terminolojisindeki “hal, makam, fenâ, bekâ” gibi manevî aşamaları, halk kültüründe yer alan mitolojik ve menkıbevî motiflerle ilişkilendirir. Bu bağlamda eser, bireysel hakikat arayışını aşarak, kolektif bir İslamî düşünce ve tasavvufî sembolizm çerçevesinde değerlendirilmektedir. Eserin çeşitli bölümleri tasavvuf düşüncesi açısından ele alınmıştır: “Aynalı Baba” sahnesi, mürşid-mürid ilişkisini irşad geleneği bağlamında yeniden yorumlarken; “Hiçlik Zirvesi” varlık-hiçlik diyalektiğini İslamî benlikten sıyrılma anlayışıyla bütünleştirir. “Kaf Dağı ve Anka” bölümü, Attâr’ın Mantıku’t-Tayr geleneğini Türk-İslam coğrafyasının kutsal dağ yolculuklarıyla ilişkilendirirken; “Ulular Meclisi” tasavvuftaki ricâlü’l-gayb anlayışını evrensel hikmet konseptiyle bir araya getirir. “Manisa Tımarhanesi” bölümü, İslam düşüncesinde yer alan veli deliliği geleneğini modern bir bağlamda tartışırken; Râci’den Samiye’ye yazılan mektuplar, söz ve yazının tasavvufî anlamda kutsiyetini öne çıkarır. Eserin “Ek Bölümü” ise tasavvufî sonsuzluk düşüncesini pekiştiren bir final sunmaktadır. Sonuç olarak, A’mâk-ı Hayâl, bireysel mistik tecrübeyi edebî bir anlatı estetiğiyle bütünleştirirken, aynı zamanda Türk-İslam dünyasının rüya motifleri, kutsal yolculukları, bilge meclisleri ve velilik geleneği gibi ortak manevi kodlarını yansıtmaktadır. Bu inceleme, eseri tasavvuf düşüncesi, İslam felsefesi ve halk inançları bağlamında disiplinlerarası bir yaklaşımla ele almakta; böylece Ahmed Hilmi’nin insanın içsel yolculuğunu evrenselleştirme biçimine ve İslamî kültürel hafızayı edebî bir dille yeniden yorumlayışına dikkat çekmektedir.
Keywords : Tasavvuf, İslam Felsefesi, A’mâk-ı Hayâl, Türk Dünyası, Kültürel Hafıza

ORIGINAL ARTICLE URL