19. Yüzyıl Yarsan Edebiyatında Hacı Bektâş-i Veli İmgesi

Authors : Shahab Vali, Sevda Orak Reşitoğlu

Pages : 313-335

Doi:10.17131/milel.1764850

View : 113 | Download : 194

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Sultan Sehâk döneminde (15. yy.) son şeklini aldığı kabul edilen Yarsan inancı, şiirsel geleneğe dayanan bir din ve inanış biçimidir. Yarsanlarca kutsal sayılan ve kelâm olarak adlandırılan bu edebi geleneğin şiirlerinde genel olarak Yarsan inancı ve gelenekleri yer almaktadır. Bunun yanı sıra kelâmlarda bazı dini/tasavvufi şahsiyetlerin isimlerine rastlamak da mümkündür. Bahsi geçen düşünsel geleneğin en etkili temsilcilerinden biri de Hacı Bektaş-i Velî olarak öne çıkmaktadır. Hacı Bektaş-i Veli mevzubahis kelâmlarda Hünkâr, Şah Hünkâr, Şah Bektaş ya da Begteş gibi lakaplarla anılmaktadır. Yarsan kelâmlarında Hacı Bektaş’ın isminin zikredildiği ilk örnekler, 8-9 Hicri (15-16) yüzyılarda söylendikleri kabul edilen kelâmlardır. Lakin adı geçen dönemden 19. yüzyıla kadar Yarsan kelâmlarında onun adına rastlanmamaktadır. Yarsanlarca Yerî Tenî devri olarak bilinen 19. yüzyıla ait kelâmlarda ise ismi zikredilen başat şahsiyetlerden biri haline gelmektedir. 37 farklı defterden oluşan ve günümüze kadar elyazmaları halinde bulunan bu dönemin kelâmları incelendiğinde, Hacı Bektaş-i Veli’den tanrısal öz/cevherin yeryüzündeki tecellisi olarak bahsedildiği açıkça görülmektedir. Diğer önemli bir nokta ise bu dönemin Osmanlı coğrafyasında Bektaşi Tekkelerinin kapatılması, şeyhleri ve dervişlerinin sürülmesi olaylarına denk gelmesidir. Bu çalışmanın amacı, 19. yüzyıl Yarsan metinlerinde Hacı Bektaş’ın varlığını, önemini vurgulamak ve söz konusu önemin tarihi nedenlerine değinmektir.
Keywords : Hacı Bektâş-i Veli, Yarsan, Ehl-i Hak, Yerî Tenî Devri, Tecelli.

ORIGINAL ARTICLE URL