Kelkit Çayının Kötücül Kadınları: Alkarısı ve Kıllıkız
Authors : Açelya Oğuz Ekici
Pages : 77-87
Doi:10.58242/millifolklor.1444935
View : 197 | Download : 155
Publication Date : 2025-06-11
Article Type : Research Paper
Abstract :Doğa ile iç içe yaşayan Türk insanı, gündelik yaşantısını kült inanışlarıyla şekillendirmektedir. Yaradılışın kaynağı olarak görülen su, etrafında kült inanışlar, toplumsal uygulamalar, kurallar oluşturmaktadır. Su kutsallığının koruyucusu olan iyeler, insanları kültürel kurallara uymadıklarında cezalandıran bir güçtür. Toplumsal hayatı düzenleyen kültürel bilgiler, memoratlar ve çeşitli nasihatler aracılığıyla aktarılmaktadır. Gümüşhane’nin Kelkit ilçesi, tatlı su kaynağı kıyısında kurulmuş bir yerleşim yeridir. Bu sebeple su kültü inanışları, geleneksel yapı içerisinde canlılığını sürdürmektedir. Kelkit çayı suyunun arı ve bol olması, ekinleri beslemesi, canlılığa hayat vermesi onun kutsallaşma-sına, kültürel kodlardan beslenerek kültleşmesine, etrafında çeşitli memoratların ve ritüellerin oluşmasına sebep olmuştur. Zamanla tarımın azalması, çevre kirliliğinin artması, çayın doğal hayatı besleme özelliğinin azalması, çaya ait anlatıların da önemini yitirmesine, inandırıcılığını kaybetmesine yol açmıştır. Çay kıyısı doksanlı yılların başında önemli bir kültürel toplanma mekânıydı. Çayın asi akışı, derinliğinin tahmin edilememesi, halk algısında çayı gizemli bir kisveye büründürmüştür. Bu çalışmanın konusu korkulan, Kelkit çayında yaşadığına inanılan kötücül su iyeleri alkarısı ile Kıllıkız etrafında oluşan memoratları derlemek, anlatılar üzerinden ritüellerin değişen şartlarda güncellenen veya inandırıcılığını yitiren dinamiklerini gözlemlemektir. Kültürel kurallara uyulduğunun denetlenmesi açısından memoratlar işlevsel bir rol oynamış, kurallar anlatı içerisinde yeni nesle aktarılmıştır. Bu çerçevede memoratlar hem toplumsal kurallara destek verme hem de eğitme işlevi ile öne çıkmak-tadır. Doğaya endeksli olan su iyesi inançlarının, doğa tahribatı neticesinde kutsallığını yitirmesi, benzetmeler ve kalıplaşmış sözlerde yaşamsallığını devam ettirmesi ele alınmıştır. Buna ek olarak çalışmada bu iki su iyesi etrafında oluşan uygulamaların sembolik anlamlarının da çözümlenmesi amaçlanmıştır. Çayda yıkanan kadın ve çocukları suya çekip boğulmalarına sebep olan Kıllıkız siyahlar giyen, siyah saçlı, uzun burunlu çirkin bir kadın olarak tasvir edilmektedir. Alkarısı ise iğne ile tutulup köle olduktan sonra iğnenin çıkarılmasıyla çaya gömülmektedir. Çay etrafında oluşan alkarısı inanışlarıyla ilgili iki uygulama tespit edilmiştir. İlki al ocaklısı kadınların kıyafetlerinden bir parça alınması ve bu parçanın lohusa kadınların giysilerine iğnelenmesidir. Yapılan görüşmelerden edinilen bilgiye göre ocaklının giysisinden parça alma edimine en son 1950’li yıllarda rastlanmaktadır. Diğer uygulama ise lohusanın yastığına iğne takılması, lohusa yatağının başına Mushaf koyulması, üstünde al renkli bir kumaşın bulundurulmasıdır. Bu uygulama günümüzde de varlığını sürdürmektedir. Alkarısının demir, erkek, Mushaf’tan korkması alt dünyaya ait olduğunun işaretidir. Demirin gökten indiğine dair inanışlar onun göksel, kutlu olduğunu göstermektedir. Alkarısının erkekten korkması bilinçaltında kadının iktidar mücadelesi gütmesiyle ve erkeğe sahip olma dürtüsüyle ilişkilendirilmiştir. Çayın kurumaya başlaması, kirlenmesi, Kıllıkız ile ilgili inanışları, eylemleri yok etmiş-tir. Günümüzde Kelkit’te yaşayan yöre insanının hafızasında bu anlatıların çok azı kalmıştır. Kıllıkız anlatısının son inananının bulunduğu yıllar 2000’li yılların başıdır. Kelkit çayı, kültürel mekân ol-maktan çıktığı için günümüz çocukları bu anlatılardan bihaberdir. Literatür taranarak Kıllıkız, ona benzer varlıklarla kıyaslanmıştır. Bu taramalar, Kıllıkız’ın da diğer kötücül su iyelerinde olduğu gibi korunma gerektirdiği kanaatini doğurmaktadır. Alkarısını temsil eden al, Kıllıkız’ı temsil eden kara rengi de alt dünyayı çağrıştırmaktadır. Çalışma, Kelkit çayı ile bağı bulunan kötücül su iyelerini, memoratlar ve ritüeller üzerinden gözlemlemekte, değişim, dönüşüm, yok oluş süreçlerinin sebebini analiz etmektedir.Keywords : Memoratlar, alkarısı, Kıllıkız, kötücül su iyesi, Kelkit çayı
ORIGINAL ARTICLE URL