Anadolu’da Şiddetin Performatif Bir Temsili: Taş Dövüşü Oyunu
Authors : Evren Dayar
Pages : 29-40
Doi:10.58242/millifolklor.1384748
View : 233 | Download : 169
Publication Date : 2025-09-19
Article Type : Research Paper
Abstract :Bu makale, karşıt tarafların rakiplerinin bölgesini ele geçirmek için taşları—elle veya sapan kullana-rak—birbirlerine fırlattıkları geleneksel bir rekabet oyunu olan taş dövüşünü incelemektedir. Ciddi yara-lanmalara ve ölümlere yol açma potansiyeline rağmen, bu oyun 20. yüzyılın ikinci yarısına kadar varlığını sürdürmüştür. Metodolojik olarak, bu çalışma hem oyunun biçimsel özelliklerini hem de toplumsal işlevlerini analiz etmek için Roger Caillois’nin oyun sınıflandırmasını, Natalie Zemon Davis’in tarihsel işlevselciliğini ve Charles Tilly’nin “şiddet ritüelleri” kavramını kullanmaktadır. Oyunun performatif yönleri—yapılandırılmış yapısı, katılımcı rolleri ve belirli araçların kullanımı—salt eğlencenin ötesinde ritüelistik bir boyutu olduğunu göstermektedir. Makale, taş dövüşünün diğer kültürlerdeki benzer oyunlar gibi, sabit bir takvimi takip ettiğini ve belirli yerlerde gerçekleştirildiğini, bunun da olası kökenlerinin tarımsal bereket ritüelleri olduğunu gösterdiğini savunmaktadır. Kan dökmenin toprağın verimliliğini artırabileceği inancı, oyunun tarihsel olarak mevsimsel döngüler ve tarımsal geleneklerle bağlantılı olabileceğini düşündürmekte-dir. Bu özelliği, taş dövüşünü, mevsimsel geçişlerde, hasat zamanlarında ve özel günlerde Anadolu köyle-rinde sergilenen ve ritüelistik unsurlar içeren köy seyirlik oyunlarıyla benzer bağlam ve işlevlere yerleştir-mektedir. Öte yandan zamanla, taş dövüşü toplumsal gerilimleri yönetme ve saldırganlık için kontrollü bir çıkış olarak işlev gören toplumsal işlevleriyle öne çıkmıştır. Nitekim 19. yüzyıl ila 20. yüzyılın başlarına tarihlenen kaynaklar, Anadolu’da taş dövüşünün genellikle aralarında çekişme olan köyler, mahalleler veya topluluklar arasında gerçekleştiğine işaret etmektedir. Bu bağlamda makalede taş dövüşünün işlevleri yo-rumlanırken, oyunun muhtevasını oluşturan şiddet ögesi Tilly’nin “şiddet ritüelleri” kavramı çerçevesinde ele alınmıştır. Makalenin temel argümanı, oyunun kontrolsüz şiddeti ritüelleştirilmiş ve görece daha az yıkıcı etkileşim biçimlerine dönüştürmede işlevsel bir rol üstlendiğidir. Richard Schechner’in ritüel şiddet üzerine geliştirdiği teorik yaklaşımla paralel biçimde, taş dövüşünün temsil ettiği şiddeti ehlileştirdiği öne sürülmek-tedir. Bu perspektif, Caillois’nin oyun, hayatın geri kalanından özenle izole edilmiş, esasen ayrı bir uğraştır şeklindeki temel önermesinin aksine, taş dövüşü pratiğinin gündelik hayatla organik bir ilişki içinde olduğunu savunmaktadır. Son olarak, makale taş dövüşünün 20. yüzyıldaki dönüşümünü de analiz etmektedir. Devle-tin şiddet kullanımı üzerindeki kontrolü yoğunlaştıkça ve toplumsal yapılar değiştikçe, oyun kademeli olarak özgün işlevlerini kaybetmiştir. Giderek bir çocuk oyunu haline gelmiş ve artan etnik ve dini gerilimler bağlamında, daha yıkıcı çatışma biçimlerinin öncüsü olarak yeni anlamlar kazanmıştır. Cumhuriyet’in kurulmasının ardından taş dövüşü “ilkel” ve “tehlikeli” bir adet olarak yasaklanmış, 1960’lara gelindiğinde ise neredeyse tamamen ortadan kalkmıştır. Bu açıdan makale, Norbert Elias’ın şiddetin pasivize edilmesi ve fiziksel güç kullanımının tekelleştirilmesinin devlet merkezileşmesi için gerekli bir ön koşul olduğu argüma-nıyla uyumludur. Çünkü taş dövüşünün gerilemesi, devletin giderek kurumsallaşmış kontrol biçimleri lehine ritüelleştirilmiş şiddet ifadelerini düzenlemeye ve bastırmaya çalıştığı daha geniş bir yönetim değişimini yansıtmaktadır.Keywords : Halk kültürü, köy seyirlik oyunları, çocuk oyunları, performatif temsil, ritüel şiddet
ORIGINAL ARTICLE URL