Mitolojiden Efsaneye Deprem Anlatıları: Kahramanmaraş Örneği
Authors : Adil Çelik
Pages : 53-64
Doi:10.58242/millifolklor.1499262
View : 477 | Download : 592
Publication Date : 2025-12-18
Article Type : Research Paper
Abstract :Bu makale, 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremlerinden etkilenen kişilerle yapılan mülakatlardan elde edilen deprem temasını içeren efsaneleri incelemektedir. Çalışmanın amacı, derlenen efsanelerin, mitolojideki deprem tasarımlarıyla olan ilişkisini açığa çıkarmaktır. Türkiye’nin 9 şehrinde yürütülen derleme çalışması sonucunda görüşme yapılan 42 kişiden elde edilen 48 deprem efsanesi üzerinden, Türk halk kültüründeki deprem kavrayışına dair çıkarımlarda bulunulmuştur. Türkiye gibi önemli deprem kuşakları üzerinde bulunan bir ülkede depremle mücadele ederken geliştirilecek politikaların belirlenmesinde, yalnızca doğa bilimlerinden istifade etmenin yeterli olmayacağı görüşünden hareketle genelde sosyal bilimler daha özelde ise halk bilimi disiplininin deprem araştırmalarındaki önemi ortaya konulduktan sonra, sözlü anlatıların en arkaik formları olan mitler üzerinden mitolojideki deprem kavrayışı gösterilmeye çalışılmıştır. Makalede saha araştırmasından elde edilen 48 deprem efsanesi sınıflandırılarak bu efsanelerde tekrar eden motifler belirlenmiştir. Sınıflandırma sonucunda deprem efsanelerinin özellikle üç alanda belirginleştiği tespit edilmiştir: Bunlardan ilki deprem alametleri olarak tanımlanabilecek kümedir ve bu kümede depremin olacağını önceden işaret eden rüya, yaşlı kâhin ve hayvan ulumaları/böğürtüleri/ötüşleri gibi motiflerin varlığı saptanmıştır. İkinci kategoriyi deprem esnasında ortaya çıktığına inanılan olağanüstülükler oluşturmaktadır ki bu anlatılarda deprem olurken ortaya çıkan ışıkların tanrısal dünyadan gelen bir kurtuluş işareti olarak değerlendirildiği de saptanmıştır. Üçüncü kategoriyi oluşturan deprem sonrasındaki kurtarma çalışmaları ile ilgili efsanelerin ise en fazla örneği barındıran küme olduğu görülmüştür. Bu üçüncü kümede ortaya çıkan gizemli bir yardımcının kurtarma ekibine hayati bir enformasyon vererek, göçük altında kurtarılmayı bekleyen depremzedelere yiyecek götürerek ya da iş makinalarının dahi gerçekleştiremediği derecede zor fiziksel işleri gerçekleştirerek kurtarma çalışmalarına destek olduğuna dair anlatılar mevcuttur. Gizemli yardımcının; depremzedelerin yıllar önce ölen bir yakını yahut Hızır’ı andıran bir figür olabileceği gibi şehit olmuş bir asker olarak belirginleştiğine de inanıldığı anlaşılmaktadır. Bu üçüncü kategorideki anlatıların tamamında gizemli yardımcı, geleneğe uygun biçimde yardımdan sonra hemen kaybolur. Mitolojik deprem tasarımları ile günümüz efsanelerindeki deprem kavrayışı mukayese edildiğinde en çarpıcı sonucun ele aldıkları konuların ayrışmasında ortaya çıktığı görülmektedir. Mitolojide insan davranışlarına verilen tanrısal bir yanıt olarak kavranan deprem, sahadan derlenen efsanelerde aynı şekilde kavranmamaktadır. Doğa bilimlerinin depremin nasıl gerçekleştiğine dair getirdiği açıklamalar, mitolojik deprem tasarımlarının büyük ölçüde aktarılmamasına sebep olsa da günümüz deprem efsaneleri, barındırdığı Hızır, rüya, ışık, atalar kültü, şehitler kültü gibi motiflerle geleneksel olanla bağını büyük ölçüde sürdürmektedir. Bütün bu veriler; folklorun ihtiyaçlar doğrultusunda güncellenebilme potansiyeline sahip bir bilgi çeşidi olduğunu göstermektedir. Makale sonucunda elde edilen bulgular, toplumsal boyutu asla ihmal edilmemesi gereken deprem hadisesine folklor perspektifiyle bakabilmeyi mümkün kılma potansiyeline sahipken öte yandan Türkiye’nin depremle mücadele ederken geliştireceği politikalarda da kullanılma potansiyelini barındırmaktadır. Anahtar KelimelerKeywords : Deprem efsanesi, mitolojide deprem, deprem folkloru, afet folkloru, kent efsanesi.
ORIGINAL ARTICLE URL