Masallarda Bilgeliğin İmgelemi: Yüce Birey Arketipi Üzerine Sembolik Bir Çözümleme

Authors : Serdar Deniz Özdemir, Esma Şimşek

Pages : 5-16

Doi:10.58242/millifolklor.1661550

View : 1141 | Download : 1329

Publication Date : 2025-12-18

Article Type : Research Paper

Abstract :Türk kültürü içerisinde son derece önemli bir yere sahip olan masal, kolektif bilinç dışına ait verileri içeren, hayalin içinde gerçeklik barındıran, bellekteki varoluşsal sırları sembolik kodlarla açığa çıkaran, kozmik ve psikomitolojik motifleri imgesel varlıklar etrafında anlamlı kılan, zıtlık-bütünlük prensibinin en saf formlarını insan zihnine taşıyan bir anlatı türüdür. Bu tanım etrafında bir şeyin nedeni, tözü, cevheri olan arketiplerin de masalların kurgusal katmanları içerisinde dikkat çekici bir potansiyele sahip olduğunu söylemek mümkündür. Masallarda beliren arketipler arasında özellikle akıl, bilgelik ve iyilik ile ilişkili imgelem, yüce birey tarafından temsil edilir. Yüce birey, masalın fantastik dünyasına mantıksal-duygusal açıdan hareket kazandıran en önemli sembolik değerdir. Monomitin çekirdeği olarak adlandırılan standart erginleşme serüveninin tüm merhalelerinde kahramanı olası psikolojik gerilemeye karşı koruyup kutsal eşiğe yaklaştıran bir yardımcı/akıl hocası konumunda bulunur. Bir başka açıdan kaotik hale gelen masal ortamında düzeni sağlama misyonu üstlenir ve gölge arketipinin olumsuz etkisine karşı denge vazifesi görür. Çünkü gölge, büyütülmüş korkuların yüzleşilmesi en zor olanıdır. Kahraman ancak gölgesi ile savaşıp onu alt ettiği takdirde hem bilişsel hem de ruhsal açıdan kendiliğe ulaşır. Bu da yüce bireyin sembolik yardımı ile mümkündür. Dolayısıyla gölge-yüce birey zıtlığı, masallarda güçlü ve belirgin bir işleve sahiptir. İyilik ve cesaret bağlamında anlamlı olan değerler yüce birey etrafında simgesel görünüme bürünürken kötülük ve korkaklık gölgenin karanlığında imgelenir. Sonuçta zıtlık-bütünlük prensibi masalların anlam katmanları arasında aşkın bir değer olarak işlenir. Yüce birey masallarda kaderin ve rızkın tayininde önemli bir görev üstlenir. Felek tasavvurunun bir temsilcisi olarak doğum, evlilik ve ölüm olaylarının düzenlenmesinde rol alır. Bu açıdan soyut bilginin somut biçimde bilince ulaşmasına katkı sağlar. Ruhsal yardımcının ayrıca çocuksuzluk derdiyle muzdarip olan hükümdara çare olmak için belirdiği görülür. Böylece soyun devamını kutsayan bir bilgeliğin öncüsü biçiminde nitelenir. Yüce birey masallarda başat değerlerin yüceltilmesinde varlık bulur. İdealize edilmiş kişiliğiyle toplumun değer yargılarını kültür/bellek ekseninde bilince ulaştırır. Masallarda sıklıkla karşılaşılan Hızır, ak saçlı/sakallı ihtiyar, derviş gibi insan biçimli tezahürlerinin yanı sıra hayvan formunda da belirebilir. Yüksek algı kapasitesiyle yüce birey, varılması hedeflenen yolda psişik güçleri harekete geçiren bir rehber, öğretmen ve kendiliğe ulaştıran bilge rolleriyle hayat bulur. Bu makalede, akıl-bilgelik timsali olan yüce birey ve ona bağlı olarak ortaya çıkan motifler, Anadolu sahasından ilmî metotlarla derlenen Türk masalları etrafında, arketipsel ve sembolik açıdan çözümlenmektedir. Böylece ortak hafızanın ürünü olan masallardaki kültürel kodların daha iyi anlaşılması amaçlanmaktadır. Belirtilen amaca bağlı olarak çalışmanın kapsamında, Gümüşhane ve Bayburt Masalları, Taşeli Masalları ve Yukarıçukurova Masallarında Motif ve Tip Araştırması adlı eserlerde yer alan masallar inceleme konusu yapılmıştır.
Keywords : Masal, arketip, yüce birey, sembol, bilinç dışı.

ORIGINAL ARTICLE URL