İmam Muhammed’in Muvatta’da ‘Yenbeğî’ ve ‘Lâ Yenbeğî’ İfadelerini Teklifi Hükümler Bağlamında Kullanımı

Authors : İsmail Bilgili, İsmail Karagözoğlu

Pages : 395-411

Doi:10.30523/mutefekkir.1779986

View : 234 | Download : 227

Publication Date : 2025-12-15

Article Type : Research Paper

Abstract :İmam Muhammed eş-Şeybânî’nin (ö. 189/805) hadis ve fıkıh bütünlüğünü yansıtan Muvattaʾ rivayeti, erken dönem İslâm hukuk terminolojisinin anlaşılması açısından önemli bir kaynak niteliğindedir. Fıkıh usulünün sistemleşmesinden önceki dönemde fetva ifadelerinin daha esnek anlamlar taşıdığı bilinmekte olup bu bağlamda “yenbeğî” ve “lâ yenbeğî” gibi kavramlar teklifî hükümlerin kesin kategorilerle ifade edilmediği dönemin anlayışını yansıtmaktadır. Literatürde bu tür hüküm bildiren ifadeler genellikle geniş ölçekte, farklı metinler ve fakihler üzerinden ele alınmışken, bu çalışma konuyu özellikle Muvatta’daki kullanımlarla sınırlandırarak dar ve muayyen bir çerçevede incelemekte; böylece terimlerin erken Hanefî düşüncesindeki fonksiyonunu somut bir metin üzerinden ortaya koymaktadır. Araştırma, nitel yöntem kapsamında literatür taramasına dayalı olarak yürütülmüş ve Muvatta’da geçen tüm ilgili ifadeler tespit edilerek ef‘âl-i mükellefîn bağlamında analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, “yenbeğî”nin dört yerde vâcip, yedi yerde sünnet ve dokuz yerde müstehap; “lâ yenbeğî”nin ise kırk beş kullanımında mekruh, câiz değildir, helâl değildir ve haram gibi çeşitli yasaklık derecelerini karşıladığını göstermektedir. Bu sonuçlar, fetva lafızlarının sonraki dönemlerde daralan anlam alanlarını aydınlatmakta ve Şeybânî’nin hüküm üretimindeki esnek yaklaşımını belirginleştirmektedir.
Keywords : İslâm Hukuku, Hanefî Mezhebi, Teklifi Hüküm, Fetva, İmam Muhammed, Muvatta, Yenbeğî.

ORIGINAL ARTICLE URL