Zeki Velidi Togan’ın Türkistan’daki Enver Paşa ve Basmacılarla İlgili Yayımlanmamış İki Raporu

Authors : Mehmet Akif Erdoğru
Pages : 3-36
View : 99 | Download : 279
Publication Date : 2026-01-27
Article Type : Research Paper
Abstract :Ünlü Türk tarihçi Zeki Velidi Togan (1890-1970), Türk vatandaşlığına geçmeden önce, 1923 yılında arkadaşı Abdülkadir Cılkubay Süleymanoğlu ile birlikte Meşhed\\\'deki Türk Başkonsolosu Sami Bey ile iki gizli görüşme yapmıştır. Sami Bey, bu görüşmeleri iki rapora dönüştürerek Tahran\\\'daki Türk Büyükelçiliği aracılığıyla Ankara\\\'daki Dışişleri Bakanlığı\\\'na ve Genelkurmay Başkanlığı\\\'na sunmuştur. 2023 yılında Türkiye Devlet Arşivleri\\\'nde okuyucuyla buluşan bu raporlar, ilk kez tam metin olarak tarafımızca yayınlanmaktadır. Bunlardan biri sekiz sayfa, diğeri ise beş sayfadır. Sami Bey, Basmacı Hareketi ve Enver Paşa\\\'nın Türkistan\\\'daki faaliyetleri hakkında elde ettiği bilgilerin, Türkiye\\\'nin Orta Asya politikası açısından önemli olduğunu belirtmiştir. İlk rapor 19 Mart 1923\\\'te \\\'Türkistan ve Çevresi Hakkında Rapor\\\' başlığıyla hazırlanmıştır. İkinci rapor ise 1 Mayıs 1923\\\'te \\\'Enver ve Cemal Paşaların Türkistan\\\'daki Faaliyetleri Hakkında\\\' başlığıyla hazırlanmıştır. İkinci rapordaki bilgilerin bir kısmı, mülakattan önce Aşkabat\\\'ta yayınlanan Bolşevik Türkistan Haberleri gazetesinin 8 Mart 1923 tarihli sayısında da yayınlanmıştır. Zeki Velidi ile Meşhed\\\'de yapılan mülakata dayanarak Enver Paşa ve Basmacılar hakkında hazırlanan bu raporlar, Ankara\\\'daki Türk Dışişleri Bakanlığı\\\'nda bir boşluğu doldurmuştur. Zeki Velidi Türkiye\\\'ye gelmeden önce ismi Türk Dışişleri Bakanlığı ve dönemin Türkçü politikacıları tarafından bilinir olmuştur. Bu raporlardan dolayı Türkiye\\\'de onun önünün açıldığı ve tanındığı ileri sürülebilir. Ancak Enver Paşa ve Basmacı Hareketi\\\'ni yalnızca bu raporlar üzerinden değerlendirmek yeterli değildir.
Keywords : Türkistan, Zeki Velidi Togan, Basmacı, Enver Paşa, Orta Asya, Rusya, Cemal Paşa

ORIGINAL ARTICLE URL