Bir Devlet Adamı Olarak Nizâmülmülk`ün Klasik Türk Şiirine Yansımaları

Authors : Murat Vanlı

Pages : 975-1001

Doi:10.30622/tarr.1824650

View : 123 | Download : 226

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Asıl adı Hasen bin Alî bin İshâk et-Tûsî olan Nizâmülmülk, 21 Zilkade 408’de (10 Nisan 1018) Horasan’ın Tûs şehrine bağlı Râdkân köyünde dünyaya gelmiş; erken yaşlarda Kur’ân-ı Kerîm’i ezberledikten sonra Halep, İsfahan, Nîşâbur, Bağdat\\\'ta çeşitli âlim ve muhaddislerden hadis dersleri almıştır. Döneminin meşhur âlim ve şairlerinin sohbet meclislerine katılmış, bu meclislerde hitabet ve inşâ sanatında merhaleler kat ederek ileri bir seviyeye ulaşmıştır. Önceleri Gaznelilerin hüküm sürdüğü şehirlerde hizmet eden Hasen bin Ali, Horasan\\\'ın Selçukluların eline geçmesiyle Selçuklular himayesinde devlet hizmetine devam etmiştir. Çağrı Bey’in 1059\\\'da vefatının ardından Horasan’ı idare etmiş; 1040 ila 1063 seneleri arasında Selçuklu hükümdârı olan Tuğrul Bey\\\'in ölümü üzerine melik Alparslan’ın, kardeşi melik Süleyman ile giriştiği taht mücadelesinde Alparslan’ın yanında yer alarak güvenini kazanmıştır. İdarî ve siyasî yetenekleriyle onun dikkatini çeken Hasen bin Ali, Alparslan tahta geçtikten sonra 1063\\\'te vezir tayin edilmiştir. 1092\\\'de Bâtınîler adı verilen bir zümre tarafından düzenlenen bir suikast sonucu öldürülene kadar bu vazifesini sürdürerek rakipleri tarafından \\\"devlet içinde devlet olma\\\" ile itham edilecek kadar devlet yönetiminde aktif rol almıştır. Onun ölümünden kısa bir süre sonra Sultân Melikşâh\\\'ın da vefatıyla birlikte Türk töresince hânedânın ortak malı kabul edilen devlette taht mücadeleleri başlamıştır. Orta Çağ İslâm dünyasının en başarılı devlet adamlarından biri olarak kabul edilen Hasen bin Alî bin İshâk et-Tûsî, Sultân Alparslan ve Sultân Melikşâh dönemlerindeki vezirliği sırasında devlet yönetimine tam anlamıyla hâkim olmuş; Büyük Selçuklu Devleti\\\'nin sağlam bir zemin üzerinde kurulmasını sağlamış ve yapmış olduğu icraatlarla hem döneminde hem de kendisinden sonra adından sıkça söz ettirmiştir. Devlet yönetimi, adâlet, eğitim ve bürokrasi konularındaki üstün yetenekleri sayesinde Hasen bin Ali\\\'ye \\\"mülkün nizâmı, devletin düzeni\\\" anlamında \\\"Nizâmü\\\'l-mülk\\\" ünvanı verilmiştir. Nizâmülmülk, yalnızca Selçuklu devlet teşkilatının kurucu şahsiyetlerinden biri olarak değil, aynı zamanda Klasik Türk edebiyatının devlet yöneticileri hakkında yazılmış manzumelerinde şairlerin zihniyet dünyasını etkileyen köklü bir otorite olarak da kabul edilmiştir. Bu cümleden olarak Klasik Türk şiirinin hususen kaside ve kıta nazım şekilleriyle yazılmış devlet adamı methiyelerinde tebcil yahut tenkit unsuru olarak manzumelerde sıkça işlenmiş, memdûh tavsifinde kaside sunulan kişiyi yüceltme adına kıyas malzemesi olarak zikredilmiştir. Bu makale, 14. yüzyıl ile 20. yüzyıl arasında şiir terennüm etmiş yaklaşık 100 şairin dîvânının tetkikinden hareketle Nizâmülmülk\\\'ün Klasik Türk şiiri kulvarındaki yerini belirlemeye çalışmakta; onun şiirde nasıl ele alındığını tespit etmek suretiyle Nizâmülmülk şahsında Klasik şiirin padişah, sadrazam, vezir ya da herhangi bir devlet adamının adâleti sağlama, devletin nizâmını tesis etme, milletin refah ve selameti için gayret etme hususunda icraatlarını ortaya koyma adına Klasik Türk şiiri hakkında yapılmış mukayeseli çalışmalara katkılar sunmayı amaçlamaktadır.
Keywords : Türk İslam Edebiyatı, Klasik Türk Şiiri, Nizâmülmülk, Dîvân, Memdûh.

ORIGINAL ARTICLE URL