Süleyman Feyzî Paşa’nın Nahiv Şâhidi Yöntemi: Feyzu’l-Bihâr alâ Riyâzi’l-İzhâr Örneği

Authors : Mahmut Aslan, İzzet Marangozoğlu

Pages : 557-575

Doi:10.53352/tevilat.1817029

View : 39 | Download : 123

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Nahiv (dilbilgisi) şâhidi, dilciler, nahiv âlimleri veya müfessirler tarafından, incelenen dilin doğal konuşurları olan Araplardan nakledilmiş, güvenilir ve kesin nitelikteki bir delildir. Arapçada bu şâhid, bir Kur’ân âyeti, bir şiir beyti yahut bir hadis olabilir. Nahiv şâhidinin öneminin temelinde, dil kurallarının ne Kur’ân metninden ne de Arap şiirinden bağımsız olarak inşa edilmemiş olması yatar. Zira müfessirler ve dilciler, tefsirlerinde veya açıklamalarında bazı nahiv meselelerine değinirken, aslında farkında olmaksızın sonraki dönemde şekillenecek olan nahiv ilminin teşekkülüne zemin hazırlamışlardır. Onların bu atıfları ve benzeri ifadeleri, bütün düzeyleriyle Arap dilbiliminin gelişimine altyapı oluşturmuştur. Bu çalışmada, Süleyman Feyzî Paşa’nın (ö. 1206/1791-92) İzhârü’l-Birgivî üzerine kaleme aldığı Feyzu’l-Bihâr alâ Riyâzi’l-İzhâr adlı şerhinde nahiv şâhidlerini kullanma yöntemine dair sistematik bir inceleme yapılmaktadır. Çalışmada şu sorulara yanıt aranacaktır: Feyzî Paşa şâhidi nasıl seçmektedir? Hangi tür şâhitleri tercih etmektedir? Şâhidi hangi yönleriyle (irab, delalet, kaide) delil olarak kullanmaktadır? Kendine özgü bir nahiv ölçütü mü takip etmektedir, yoksa klasik yöntemi mi benimsemektedir? Araştırmanın odak noktası, eserin metninde en sık kullanılan nahiv şâhitleri olan Kur’ân âyetleri ve Arap şiirleridir. Fıkhî veya belâgatle ilgili şâhitler ise yalnızca nahivsel bir anlamın açıklanmasında kullanıldıkları durumlarda analize dahil edilmiştir. Çalışmanın bulguları, Feyzî Paşa’nın şâhit seçiminde klasik nahiv geleneğine büyük ölçüde bağlı kaldığını, ancak ayet ve şiirleri irab, delalet ve kaide tespitinde işlevsel bir biçimde harmanlayarak kendine özgü tutarlı bir yöntem geliştirdiğini göstermektedir.
Keywords : Arap Dili ve Belâgati, Feyzi Paşa, Nahiv Şahidi Yöntemi, Feyzu’l-Bihâr, Riyâzi’l-İzhâr

ORIGINAL ARTICLE URL