İlhanlı Hükümdarlarının İslam`a Girmesinde Rol Alan Türk Sufileri: İlhan Tegüder ve Gazan Han Devirleri

Authors : Mustafa UYAR
Pages : 7-30
Doi:10.37879/belleten.2012.7
View : 50 | Download : 8
Publication Date : 2012-04-01
Article Type : Research Paper
Abstract :İlhanların ve İlhanlı aristokrasisinin İslam`a girmeleri çok boyutlu, karmaşık ve bir makale dahilinde izah edilemeyecek bir süreçtir. Onların İslam`a geçişlerinde Türk popüler dini şahsiyetlerin önemi bilinmekte ve sık sık vurgulanmaktadır. Ancak, bu konu üzerinde etraflıca bir çalışma henüz yapılmamıştır. Makalede, bu konunun genel bir çerçevesi çizilmeye çalışıl­mış; İlhanların İslam`a dönmelerinde önemli rolleri bulunduğu açık bazı Türk sufi şeyhleri, tarihi perspektifte ele alınmıştır. Makale, ilk olarak, hagiografi tarzındaki bazı eserler çerçevesinde popü­ler sufi şeyhlerin Moğollar ile ilişkilerine dair rivayetleri takdim etmektedir. Efsanevi mahiyete sahip bu malumatın takdimi ardından, İlhanlılar üze­rindeki dini nüfuzları belirgin olan; kaynaklarda, haklarında tutarlı bilgiler bulunan Türk sufi şahsiyetlerinin tasvirine girilmektedir. İlhanlar üzerindeki siyasi ve kültürel etkileri bağlamında, biyografile­rini ve faaliyetlerini inceleyeceğimiz şahsiyetlerin başında Kemal el-Din `Abd el-Rahman Kevaşi/Rafi`i gelmektedir. Bu şeyh, İlhan Tegüder`in insert ignore into journalissuearticles values(1282-1284); İslam`a dönmesinde ve sonrasında büyük rol oynamış; hem kültürel, hem de siyasi manada bu İlhan dönemine damgasını vurmuştur. İlhan Ahmed Tegüder`in, hürmetinden ötürü, baba diye hitab ettiği bu şeyhin saray çevresindeki nüfuzu ve İlhanlı-Memluk ilişkilerindeki pozis­yonu, makalenin ana konularındandır. Kalenderi şeyhi Babi Ya`kub`un müritlerinden olan İşan Hasan Mengli insert ignore into journalissuearticles values(Menli); de, İlhan Ahmed Tegüder`in çevresinde bulunan bir diğer önemli heterodoks Türk sufi şeyhidir. İlhan Ahmed Tegüder`in karındaş diye hitab ettiği Mengli, bu dönem İran`ında önemli derecede dini-siyasi nüfuza sahip Zahidiler ile mücadeleye girişecek ve İlhanı da bu yönde etkileyecekti. İlhan Gazan`ın insert ignore into journalissuearticles values(1295-1304); İslamiyet`i kabulünde etkin Türk şahsiyet­lerden Sa`d el-Din Kutluğ Hace Halidi Kazvini de, kaynaklar ışığında tanıtılmıştır. Bir sufi şeyhi olmasa da Gazan Han üzerinde kültürel-dini etkisi bulunan Emir Nevruz, ayrıca analize tabi tutulmuştur. Makalede, Gazan Han`ın İslam`a dönmesini ve bu dinde kalmasını mümkün kılan, ılımlı İs­lam anlayışının şeri`a adına ürettiği ara formüller de ayrıca konu edilmiştir.
Keywords : Moğol, İlhan, İslam, Sufizm, İran

ORIGINAL ARTICLE URL