Sûfî mi, Muhalif mi? Vanî Mehmed Efendi ve Tasavvufa Yaklaşımı

Authors : Ferzende İdiz

Pages : 386-406

Doi:10.58657/batmanakademi.1790182

View : 57 | Download : 49

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Vanî Mehmed Efendi (ö. 1096/1685), Osmanlı ilim ve düşünce tarihinde önemli bir yere sahip âlimlerden biridir. IV. Mehmed döneminde İstanbul Yeni Camii vaizliği ve saray hocalığı yapmış, ilmî kişiliğinin yanı sıra dönemin siyasî ve dinî tartışmalarında da etkin bir rol üstlenmiştir. Van’ın Gürpınar ilçesine bağlı Güzelsu beldesinde doğan Vanî Efendi, ilk eğitimini Van’da almış; ardından Gence ve Karabağ gibi merkezlerde öğrenimini sürdürmüştür. Yaklaşık on yıl boyunca Halvetiyye tarikatı şeyhlerinden Molla Nureddin Şirvanî’nin yanında kalarak hem zâhirî ilimleri öğrenmiş hem de tasavvufî eğitime dâhil olmuştur. Erzurum’da vaizlik yaparken Köprülüzâde Fazıl Ahmed Paşa ile tanışmış ve bu vesileyle saraya intikal ederek padişah IV. Mehmed’in hâce-i sultanîsi olmuştur. II. Viyana Seferi’ne ordu vaizi olarak katılmış, seferin başarısızlığı sonrası Bursa’nın Kestel ilçesine sürülmüş ve burada vefat etmiştir. Hayatının erken dönemlerinde tasavvufla içli dışlı olmasına rağmen, İstanbul’a geldikten sonra Kâdızâdeliler-Sivasîler tartışmasında Kâdızâdeliler tarafını tutmuş; bu durum onun bazı çevrelerde tasavvuf karşıtı olarak değerlendirilmesine yol açmıştır. Vanî Mehmed Efendi’nin gerçekten bir sûfî mi olduğu yoksa tasavvufa karşı bir tavır mı geliştirdiği meselesi hâlâ tartışmalıdır. Bu çalışma, literatür taraması ve metin analizleriyle onun tasavvufla ilişkisini tarihsel ve entelektüel bağlamda daha net bir şekilde ortaya koymayı amaçlamaktadır. Böylece alana katkı sağlanmış olacaktır.
Keywords : Tasavvuf, Vanî Mehmed Efendi, Kadızâdeliler, Sivasîler, IV. Mehmed

ORIGINAL ARTICLE URL