İbnü’l-Hâc el-Abderî (ö. 737/1336) Zaviyesinden Memlüklerin İlk Asrında Bid’at Tartışmaları

Authors : Peyman Ünügür Tekin
Pages : 316-335
Doi:10.34085/buifd.1644867
View : 67 | Download : 37
Publication Date : 2025-06-27
Article Type : Research Paper
Abstract :Hicrî 8. asır Memlük Kahiresi’nde kaleme aldığı Medhal adlı eseriyle meşhur olan İbnü\\\'l-Hâc bu eserinde, kaybolmaya yüz tutan sünnetlerin ihyasına ve bunların yerini aldığı düşünülen bid’atlarla mücadeleye odaklanmaktadır. Bu bakımdan onun bu eseri -her ne kadar daha ziyade eğitim sahasında yapılmış çalışmalara konu olsa da- bid’at karşıtı literatürün de önemli bir parçasıdır. Bu çalışma, eserdeki sünnetlerin ihyası-bid’atların ilgası kapsamındaki zengin içerikten hareketle müellifinin gözünden dönemin bid’at tartışmalarına ışık tutmayı amaçlamaktadır. Bizi bunu yapmaya sevk eden, yazarın hemen her başlık altında bid\\\'atin gündelik hayattaki uygulamalarına dair ayrıntılı örnekler vermesidir. Bu yönüyle Medhal, dönemine dair bir sosyal tarih anlatısı inşası için oldukça elverişli bir kaynaktır. Çalışmada eserin satır aralarında saklı, doğrudan döneme ışık tutan tanıklıklar tespit ve tahlil edilmiştir. Müellif dört ciltlik eserinde bid’at kapsamında çok fazla konuya değindiği için sınırlandırabilmek amacıyla bu konulardan, müellifin yaşadığı tarihî bağlamla daha kolay ilişkilendirilebilecek olanlar seçilmiştir. Bu doğrultuda seçilen başlıklara dair müellifin görüşlerinin ortaya konmasının yanı sıra İbnü’l-Hâc’ın detaylı anlatımlarındaki tarihî arka plandan hareketle Memlükler’in ilk asrında bunların hangi gerekçelerle bid’at tartışmalarına konu olduğu irdelenmiştir. Sonuç olarak yaşadığı dönemdeki siyasi, mezhebî, coğrafi vb. konjonktürün, İbnü’l-Hâc’ın bid’at anlayışını şekillendirmede kayda değer bir rolünün olduğu, Medhal’in sadece müellifinin görüşlerini yansıtmakla kalmayıp döneminin bid’at tartışmalarına ışık tutabilecek tarihî verileri içerdiği tespit edilmiştir. Bu bağlamda İbnü\\\'l-Hâc\\\'ın Mevlid kutlamaları ve Reğâib namazına karşı seleflerinden çok daha katı bir tutum takınmasının arka planında içinde yaşadığı Memlük Kahiresi\\\'nde bu günlerin son derece ihtişamlı kutlanmasının rol oynadığını söylemek yanlış olmaz. Nitekim verdiği detaylar ihtişamın boyutlarını gözler önüne sermektedir. Kanaatimizce İbnü\\\'l-Hâc\\\'ın eserinin en özgün kısmı kadınlara ayırdığı bölümlerdir. Kadınların evden dışarı çıkmaları neticesinde birçok bid\\\'atın zuhur ettiğini düşünen müellif bunu birçok farklı başlık altında temellendirmeye çalışır. Müellifin konuyla ilgili detaylı anlatımlarından, kendi döneminde kadınların görünürlüğünün artmasının başta kendisi olmak üzere ulema arasında bir hassasiyeti tetiklediği anlaşılmaktadır. Medhal, bu dönemde artan hassasiyetin sebepleri hakkında da bize veriler sunmaktadır.
Keywords : Sünnet, Bid’at, İbnü’l-Hâc, Medhal, Memlükler, Sosyal tarih.

ORIGINAL ARTICLE URL