İbn Sînâ’nın Fonetik Kuramına Katkısı: Geleneksel Göz Ardı Edilişe Karşı Yeni Bir Okuma

Authors : Servet Kılıç

Pages : 170-188

Doi:10.34085/buifd.1756610

View : 131 | Download : 105

Publication Date : 2025-12-25

Article Type : Research Paper

Abstract :Batı’da ‘Avicenna’, İslam dünyasında ise ‘Şeyhu’r-Reis’ olarak bilinen İbn Sînâ (980–1037), tıp, matematik, felsefe ve doğa bilimlerindeki çalışmalarıyla tanınsa da, fonetik alanına yaptığı katkılar da önemlidir. Esbâbu hudûsi’l-hurûf adlı risalesi, onun fonetik kuramının temelini oluşturur. Sesin mahiyeti, konuşma organlarının anatomisi ve Arap harflerinin fonetik özelliklerine dair görüşleri, İbn Sînâ’nın sesbilim alanındaki derin bilgisini ortaya koyar. Esbâbu hudûsi’l-hurûf, eş-Şifâ ve el-Kânûn fî’t-Tıbb gibi eserlerinde sesin oluşumu, yankı, titreşim, hava basıncı, algı ve işitme süreci üzerine yaptığı açıklamalar modern fonetikle dikkate değer paralellikler taşır. Gırtlak kıkırdakları, küçük dilin işlevi, dil kasları, dudak ve burun boşluğu gibi organlara dair gözlemleri modern anatomiyle büyük ölçüde örtüşür. İbn Sînâ sesi kopma ve çarpışma sonucu oluşan bir olgu olarak tanımlar; yankı, hava dalgaları ve sıkışma–gevşeme süreçlerine dair açıklamaları modern akustik teorileriyle uyumludur. Sesin derecelerini (yükseklik, şiddet, tını) “araz” yani sonradan eklenen nitelikler olarak görmesi, psikoakustikteki perde–şiddet–tını ayrımıyla örtüşür. Fonetikteki özgün katkıları arasında mîm harfinin nazallığını açıklaması, ünlülerin uzunluklarını ölçmesi, harfleri müfred (patlayıcı) ve mürekkep (sürtünmeli) olarak ayırması, hemze’yi boğaz yerine gırtlakla ilişkilendirmesi ve bazı ses değişimlerini allofonik düzeyde değerlendirmesi sayılabilir. Bu yönleriyle İbn Sînâ, klasik dilbilim geleneği ile modern fonetik arasında dikkate değer bir köprü kurmuştur. Çalışma bu bağlamda, İbn Sînâ’nın fonetik kuramını yeniden ele alarak, onun bu alandaki görüşlerinin hem klasik hem de modern dönem çalışmalarıyla örtüşen ve ayrışan yönlerini ortaya koymaktadır. Bu yolla İbn Sînâ’nın fonetik kuramına dair yapılacak sonraki araştırmalara teorik bir temel ve yönlendirici bir zemin oluşturması hedeflenmektedir.
Keywords : : İbn Sînâ, Fonetik, Sesbilim, Dilbilim, Konuşma Organları

ORIGINAL ARTICLE URL