“DER-VASF-I EŞKÂL-İ KAL‘A-İ SAKIZ”: EVLİYÂ ÇELEBİ’NİN ANLATIMIYLA SAKIZ KALESİ

Authors : Ceren Tuğçe Varol Koyuncu

Pages : 245-260

View : 56 | Download : 47

Publication Date : 2025-07-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Evliyâ Çelebi’ye göre, Sakız Adası’ndaki inşa faaliyetleri Büyük İskender’e kadar geriye gitmektedir. Ada, Helenistik çağı takiben Roma ve Bizans çağlarında da iskân edilmiş; Latin hâkimiyeti sonrası Cenevizlilerin idaresi altında önemli bir kültür ve ticaret merkezine dönüşmüş ve bu özelliğini Osmanlı hâkimiyetine geçtiği 1566 yılından sonra da sürdürmüştür. Bu çalışmada, Sakız Adası’nın Ortaçağ ve geç Ortaçağlar boyunca siyasi, askerî ve ticarî merkezi konumundaki tarihî kalesi ele alınacaktır. 13. yüzyıl başlarından itibaren ticarî faaliyetler dolayısıyla Doğu Akdeniz’de yoğunlaşan ilginin odaklarından biri konumundaki Sakız Adası, İzmir-Avrupa ve İstanbul-Kuzey Afrika arasındaki deniz ticaretinde önemli bir merkez, aynı zamanda seyrüsefer halindeki gemiler için de güvenli bir sığınak olmuş; bu haliyle ada, 18. yüzyılın ortalarına kadar stratejik önemini korumuştur. Sakız kent merkezinin en önemli tarihî mekânı olarak limanın kuzey kanadında konumlandırılmış olan kale, Bizans çağından başlayarak, adanın Ceneviz ve Osmanlı idaresi altında, yüzyıllar boyunca sadece limanın değil, fakat aynı zamanda adanın da savunmasında etkin bir rol oynamıştır. Sakız Kalesi ve limanının devamlı tehdit altında olduğu, yazılı tarihî kaynaklardan da anlaşılmaktadır. Ayrıca adanın, Akdeniz’de yoğunlaşan korsanlık faaliyetlerinden nasibini alarak çeşitli dönemlerde tahrip edildiği; diğer taraftan sürekli ve şiddetli depremler üreten aktif fay hatları üzerindeki konumu dolayısıyla büyük yıkımlara sahne olduğu da bilinmektedir. Sakız Kalesi’ne yönelik bu kısa çalışma, Osmanlı hâkimiyeti yıllarında ve 17. yüzyılın ortalarında adayı ziyaret eden Osmanlı seyyahı Evliyâ Çelebi’nin yazdıklarını esas alarak ve onun anlatımları üzerinden, bu savunma yapısının 17. yüzyıldaki fizikî çehresini ortaya koymayı amaçlamaktadır.
Keywords : Sakız, Kale, Evliyâ Çelebi, Liman, Mimari, Bizans, Ceneviz, Osmanlı.

ORIGINAL ARTICLE URL