Muğlalı Çivizâdelerin İbnü’l-Arabî ve İbn Teymiyye’nin Fikirleri Çerçevesinde Mevlevîlere ve Tasavvufa Yaklaşımı

Authors : Eyyup Bozlakoğlu, Sebahattin Samur

Pages : 29-52

Doi:10.69787/bitigefd.1625078

View : 69 | Download : 58

Publication Date : 2025-04-28

Article Type : Research Paper

Abstract :15-18. yüzyıllar arasında Osmanlı İmparatorluğu\\\'nda kültürel ve bilimsel gelişmeler önemli bir yere sahiptir. Bu dönemde hem dini hem edebi ve fenni ilimlerde önemli katkılar sağlayan ulema arasında, Muğla kökenli Çivizâde ailesi özgün bir yere sahiptir. Osmanlı medrese sistemine yaptıkları katkılar ve kaleme aldıkları eserlerle tanınan bu aile; müderrislik, kadılık ve şeyhülislamlık gibi önemli görevlerde bulunmuş, ilim dünyasına önemli katkılar sağlamıştır. Çalışma, Çivizâde ailesinin İbn Teymiyye (ö.728/1328) ve İbnü’l-Arabî (ö.638/1240) eksenindeki fikirsel etkilerini, toplumsal algılar üzerindeki yansımalarını ve özellikle Çivizâde Muhyiddin Efendi\\\'nin (ö. 954/1547) azline giden süreçte Selefî çizginin rolünü ele alır. Çivizâdelerin Anadolu\\\'daki sosyo-dini yapıya bakışı ve tasavvufa mesafeli duruşları, özellikle şeyhülislamlık makamında tarikatlara karşı sergiledikleri tutumla dikkat çekmektedir. Ailenin Mevlevilere yönelik eleştirileri ve tasavvufa karşı mesafeli yaklaşımları, tarihsel olarak daha geniş bir sosyal başarı elde edememelerinde etkili olmuş olabilir. Tasavvufa eleştirel yaklaşım, İbn Teymiyye\\\'nin İbnü’l-Arabî\\\'ye yönelik sert eleştirileriyle örtüşmektedir. İbn Teymiyye, İbn Arabî’nin vahdet-i vücut, hatmu’l-velâye ve gaybdan haber verme gibi görüşlerini Kur’an ve Sünnet çizgisinden sapma olarak değerlendirmiştir. Çivizâde ailesi, İbnü’l-Arabî’ye yönelik eleştirileriyle bu tartışmalardaki pozisyonunu belirginleştirmiştir. Çivizâde Muhyiddin Efendi ve Ataullah Çivizâde, İbnü’l-Arabî ve Mevlevîler hakkındaki eleştirel duruşlarıyla Osmanlı yönetiminde tasavvufa mesafeli bir çizgi izlemişlerdir. İbn Teymiyye’nin bidat ve hurafelerle mücadele eden sert üslubu, Çivizâdelerin de etkisiyle Osmanlı ulemasında yankı bulmuş ve sonraki kuşaklara taşınmıştır. Araştırmada, Çivizâdelerin Kadızâdeliler hareketiyle fikrî bağlantıları incelenmiş ve Selefî yaklaşımın Osmanlı toplumundaki etkileri arşiv belgeleri ile desteklenmiştir. Osmanlı tarihine dair birinci elden kaynaklar, çağdaş çalışmalar ve ansiklopedik bilgiler ışığında yürütülen araştırmada, Çivizâdelerin İbn Teymiyye çizgisindeki yerini ve Osmanlı uleması içindeki farklı konumu değerlendirilmiştir. Bu bağlamda, ailenin ilmi ve dini etkileri detaylı bir şekilde ortaya konulmuştur.
Keywords : islam tarihi, Çivizadeler, Mevlevilik, İbnü'l-Arabi, İbn Teymiyye

ORIGINAL ARTICLE URL