İngiliz Misyoner Henry Lansdell’in Notlarında XIX. Yüzyılda Yedisu Kırgızları

Authors : Şeyda Nur Bartık, Oktay Karataş

Pages : 288-313

Doi:10.69787/bitigefd.1762343

View : 90 | Download : 88

Publication Date : 2025-12-29

Article Type : Research Paper

Abstract :XIX. yüzyılda Orta Asya gerek bilimsel gerekse siyasi sebeplerle seyyahların ilgisini çeken bir bölge haline gelmiştir. Bu dönemde farklı meslek gruplarından alanında uzman kişiler çeşitli amaçlar doğrultusunda bölgeye seyahat etmişlerdir. Bu yüzyıl süresince belgeye en çok seyahat gerçekleştirenler, I. Petro (1672-1725) döneminden itibaren bölgeyi işgal etme ve yönetme politikaları politikası güden Ruslar olmuştur. Öte yandan bu dönemde bölgede yaşanan siyasi gelişmelerle ilişkili olarak İngiltere’nin de bölgeye olan ilgisinin arttığı bir dönem olmuştur. İngiltere’nin bu denli Orta Asya’ya yönelmesinin ardındaki en mühim motivasyonu, Rusya’ya karşı Hindistan sömürgesini güvence altında tutma isteğidir. Bu durumun ana nedenini ise Çarlık Rusya’sının Orta Asya ve Hanlıklar üzerindeki ilerleyişi oluşturmaktadır. Orta Asya gerçekleşen ve “Great Game” (Büyük Oyun) olarak adlandırılan Rus-İngiliz mücadelesinin doğal bir neticesi olarak İngiltere bu coğrafyayı, sömürge güvenliğine karşın olası bir saldırının muhtemel adresi addetmiştir. Bu nedenle Orta Asya, başta İngiltere olmak üzere birçok Batılı devlet için potansiyel sömürge alanları olmuş; bu da bölgenin bilinmesi ve keşfedilmesi arzusunu ortaya çıkartmıştır. Bundan dolayı farklı meslek gruplarından birçok kişi ilgisi ve araştırma alanı doğrultusunda bu bölgeye seyahat düzenlemiştir. Seyyahların hazırladığı eserlerin birçoğu Batılı devletlerin XIX. yüzyıl Orta Asya politikalarına katkı sunmuştur. XIX. yüzyılın başlarından itibaren Rus İmparatorluğu’nun Orta Asya’yı işgal politikası ile ilişkili olarak Kırgız halkı araştırılmaya başlanmış; Kırgızların menşei, sosyo-politik yapıları, coğrafi dağılımları, ekonomileri, maddi ve manevi kültür unsurları üzerine ilk sistematik bilgiler ortaya koyulmaya başlanmıştır. Bu minvalde pek çok Batılı seyyah da Yedisu bölgesinde yaşayan Kırgızlarla temas etme imkânı bulmuştur. Bu dönemde bölgeyi ziyaret eden seyyahlardan biri de İngiliz misyoneri Henry Lansdell olmuştur Lansdell’in seyahati boyunca Kırgızlarla doğrudan temas halinde bulunması, yerel rehberler eşliğinde seyahat etmesi; gözlemlerinin yanı sıra verdiği bilgilerde döneminin önde gelen araştırmacılarının çalışmalarına atıfta bulunması, yerel Rus yönetiminin raporlarından faydalanması seyahatnamelerini daha da değerli kılmaktadır. Bu çalışmanın amacı, Lansdell’in “Russian Central Asia: Including Kuldja, Bokhara, Khiva, and Merv: With Appendices on the Fauna, Flora, and Bibliography of Russian Turkistan” ve “Chinese Central Asia a Ride to Little Tibet” adlı seyahatnamelerinden hareketle, XIX. yüzyılda Yedisu Kırgızlarının sosyo-kültürel durumunu dönemin Batılı bakış açısıyla yansıtan bir değerlendirme sunmaktır.
Keywords : Seyyah, Yedisu, Misyoner, Kırgızlar, XIX. yüzyıl, İngiltere.

ORIGINAL ARTICLE URL