Yozgat’ta Kubbeli Bir Konak: Kazım Dönmez Konağı

Authors : Betül Özcan Balkır
Pages : 49-79
Doi:10.51553/bozifder.1766225
View : 54 | Download : 54
Publication Date : 2025-12-31
Article Type : Research Paper
Abstract :Yozgat, 18. yüzyıl ortalarından itibaren, Çapanoğullarının bölgeye yerleşmesiyle büyük bir şehir haline gelmiştir ve Osmanlı Devleti’nin şehirlerinden biri olmuştur. Bilhassa Çapanoğlu Mustafa ve Süleyman Beyler zamanında şehir mamur bir kasaba halini almıştır. 19. yüzyılda Yozgat’a gelen birçok seyyah, şehrin nüfusunun çoğunlukla Türklerden meydana geldiğini, geri kalan ahaliyi Rum, Ermeni, Yahudilerin teşkil ettiğini belirtmişlerdir. Seyyahlar, Yozgat’ın imarı sırasında yapılan, ibadethaneler, hanlar, hamamların etrafında kurulan mahallelerde İstanbul evlerini aratmayacak gösterişli evlerin bulunduğundan bahsederler. Ne yazık ki Yozgat’ta 20. yüzyıl ortalarından itibaren başlayan çarpık yapılaşma neticesinde bu tarihi doku büyük oranda yok olmuştur. Geleneksel evlerin çoğu da bu yıkımlardan nasibini almıştır. Son yıllarda, yıkımlardan kurtulabilen konaklar Yozgat Belediyesi’nin desteğiyle restore edilerek, yeniden işlevlendirilmiştir. Konumuz olan Kazım Dönmez Konağı da uzun süre bakımsız durumdayken 2023’ten itibaren restorasyona alınmıştır. Çalışmamızda, münferit yayınlarda yüzeysel anlatılan Kazım Dönmez Konağı’nın, Yozgat’ın şehir olarak gelişiminde rol alan farklı kimliklere ait diğer tarihi evlerinden ayrılan mimari özellikleri ayrıntılı biçimde tanıtılarak tarihi kimliği tespit edilmeye çalışılmıştır. Konağın restorasyon öncesi ve sırasındaki durumu aralıklarla gözlenerek, Yozgat Müzesi ve Yozgat Belediyesi’nden alınan belgeler ışığında değişimler belirlenmiştir. Şehirde, Türk, Ermeni ve Rum ahalinin varlığı kaynaklardan ve seyyahların verdiği bilgilerden anlaşılmaktadır. Farklı etnik kökenli olmalarına rağmen, konutların planına bakıldığında iç ve orta sofalı Türk evi plan şemalarını yansıtan ortak bir kültür meydana geldiği görülür. İlk sahiplerinin Ermeni bir aile olduğu bilinen Kazım Dönmez Konağı da zemin ve birinci kat oda-sofa düzenleriyle Türk evi plan şemalarını yansıtmaktadır. Bununla birlikte, taşıntısız kübik biçimi, taş mimarisi, bağdadi kubbesi ve kalem işi süslemeleriyle Yozgat’ın merkezindeki tek örnek olduğu saptanmıştır. Plan şemasıyla Yozgat ve yakın çevredeki tarihî konutlarla benzerlik taşımaktadır. Farklı kültürel bölgelerde dahi plan tipi olarak benzerlikler göstermektedir. Mimari özelliklerinin de yakın çevrede bilhassa Kayseri civarındaki gayrimüslim din adamlarının konutlarıyla benzerlik gösterdiği gözlenmiştir. Tavanlarındaki kalem işleri de Batılılaşma üslubunun taşraya yansıyan kaliteli işçiliklerindendir. Mimari ve süsleme özellikleri nedeniyle 19. yüzyıla tarihlendirilen Kazım Dönmez Konağı, inşa edildiği dönemin ve yörenin kültürel, mimari ve süsleme özelliklerini yansıtmaktadır. Bu çalışmada, yakın kültürel çevredeki yeterince ele alınmayan geçmişin yaşam alanı tarihi konutlara dikkat çekmek amaçlanmaktadır.
Keywords : Türk-İslam Sanatları Tarihi, Konut Mimarisi, Geleneksel Türk Evi, Sofa, Bağdadi Kubbe

ORIGINAL ARTICLE URL