Tasavvuf Düşüncesinde Nefs: Bibliyometrik Analiz ve Akademik Eğilimler

Authors : Edibe Taş, Nuriye İnci

Pages : 509-534

Doi:10.51553/bozifder.1644314

View : 98 | Download : 66

Publication Date : 2025-06-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu çalışma, İslam düşüncesinin temel kavramlarından biri olan “nefs”i bibliyometrik analiz yöntemiyle disiplinler arası bir perspektifte ele almaktadır. Nefs, insanın içsel dünyasının, manevi gelişiminin ve ahlaki yolculuğunun merkezinde yer alan çok boyutlu bir kavramdır. İslam felsefesi, tasavvuf, psikoloji ve etik gibi alanlarda önemli bir inceleme konusu olan nefs, bireyin kendini tanıma ve öz farkındalık geliştirme sürecinde kritik bir işlev üstlenmektedir. Çalışma, bu kavramın geleneksel İslam literatüründeki yansımalarını modern bilimlerin yaklaşımlarıyla ilişkilendirerek, disiplinler arası bir anlayış geliştirmeyi amaçlamaktadır. Araştırma, Web of Science veri tabanında “nefs”, “nafs”, “human soul”, “human self” ve “nefis” anahtar kelimeleriyle yapılan tarama sonucu elde edilen 357 makale üzerinde gerçekleştirilmiştir. Bu makaleler, yıllara göre yayın dağılımı, ülkelerin katkıları, kullanılan anahtar kelimeler, atıf sayıları ve yayımlandıkları dergiler gibi kriterler çerçevesinde değerlendirilmiştir. Analiz sonuçları, nefs kavramına olan akademik ilginin özellikle 2013 yılından itibaren belirgin bir artış gösterdiğini ortaya koymaktadır. Bu artış, kavramın çok yönlü yapısının ve farklı disiplinler tarafından ele alınmaya başlanmasının bir sonucudur. Modern psikoloji, nörobilim ve etik gibi alanların da bu kavrama katkı sağlaması, nefsin disiplinler arası doğasını daha geniş bir perspektifle ele alınabilir hale getirmiştir. Çalışmanın bulguları, nefs üzerine yapılan akademik çalışmaların sıklıkla “ruh”, “maneviyat”, “benlik” ve “etik” gibi anahtar kelimelerle ilişkilendirildiğini ortaya koymaktadır. Bu durum, kavramın insanın manevi, psikolojik ve toplumsal gelişimindeki kritik rolünü vurgulamaktadır. Araştırmada öne çıkan çalışmalardan biri, Hisham Abu-Raiya’nın, Kur’ân’daki nefs anlayışını Freud ve Jung’un kişilik teorileriyle karşılaştırdığı çalışmasıdır. Abu-Raiya, İslam düşüncesindeki nefs hallerini modern psikolojideki bilinçaltı, ego ve süperego gibi yapılarla ilişkilendirerek bu iki farklı düşünce sisteminin insan psikolojisini anlamadaki benzerliklerini ve farklılıklarını incelemiştir. Martina Pavlikova ve Bojan Zalec ise Kierkegaard’ın bireyin kimlik mücadelesi üzerine geliştirdiği otantiklik kavramını tasavvufun nefs terbiyesi anlayışıyla ilişkilendirmiştir. Bu çalışmalarda, bireyin içsel çatışmalarını çözerek manevi olgunluğa ulaşma süreci derinlemesine analiz edilmiştir. Öne çıkan bu çalışmalar, modern bireyin manevi tatmin arayışı içinde olduğu bir dönemde nefs kavramının rehberlik potansiyelini gözler önüne sermektedir. Bu çalışma, nefs kavramının bireyin manevi, psikolojik ve toplumsal gelişimindeki yerini vurgulamakta ve kavramın disiplinler arası bir bağlamda ele alınmasının önemini ortaya koymaktadır. Nefs, bireyin kendini keşfetme, içsel dengesini sağlama ve toplumsal ilişkilerinde ahlaki bir denge kurma süreçlerinde kritik bir rehberdir. Araştırma, bu kavramın modern bilimlerle ilişkilendirilerek daha geniş bir akademik çerçevede ele alınmasının bireylerin ve toplumların gelişimine yönelik önemli katkılar sağlayabileceğini göstermektedir. Çalışma, literatürdeki boşlukların doldurulması, nefs kavramının farklı bilim dallarıyla ilişkilendirilmesi ve gelecekteki araştırmalar için temel oluşturulması açısından önemli bir değer taşımaktadır. Nefs kavramının disiplinler arası boyutlarıyla ele alınması, insanın içsel yolculuğunu daha derinlemesine anlamaya olanak tanıyacak ve bu alanda yenilikçi teorik ve pratik yaklaşımların geliştirilmesine kapı aralayacaktır.
Keywords : Tasavvuf, Bibliyometri, Nefs, Ruh, Benlik, Maneviyat

ORIGINAL ARTICLE URL