Çok Partili Siyasi Hayata Geçişte Önemli Bir Eşik: Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün Doğu Seyahati

Authors : Süleyman Aşık
Pages : 1361-1398
Doi:10.18244/cttad.1784137
View : 72 | Download : 98
Publication Date : 2025-12-30
Article Type : Research Paper
Abstract :Türkiye Cumhuriyeti tarihinin en eski siyasi partisi Halk Fırkası’nın 9 Eylül 1923’te kurulmasının akabinde Atatürk döneminde iki kez çok partili siyasi hayat tecrübesi yaşanmıştır. Ancak iki girişim de farklı gerekçelerle başarıya ulaşamamıştır. Atatürk sonrası İsmet İnönü döneminin neredeyse 2. Dünya Savaşı ile başlaması, Türkiye’yi önceliğinin savaş dışı kalma politikasına itmiştir. Bu politikasını başarıyla gerçekleştiren Türkiye, savaş sonrası Batılı demokratik ülkeler safında yer almaya karar vermiştir. Bu sürecin yürütücüsü bizzat Cumhurbaşkanı İsmet İnönü olmuştur. Çok partili hayatın önünün açılmasıyla muhalefet partileri kurulmaya başlanmış, bunlar içinde, eski CHP’lilerin kurduğu Demokrat Parti (DP) başı çekmiştir. Fakat yeni dönem siyasi gerilimleri de beraberinde getirmiştir. CHP ile DP arasındaki gerilimi düşürmek için Cumhurbaşkanı ve CHP Genel Başkanı İsmet İnönü ile DP Genel Başkanı Celal Bayar arasında çözüme yönelik adımlar atılmıştır. İlk önce, tarihe “12 Temmuz Beyannamesi” olarak geçen ve İnönü’nün tüm siyasi partilere eşitlik güvencesi verdiği 1947’deki açıklaması; akabinde aynı yılın Eylül ayında İnönü’nün Doğu illerine yaptığı seyahate DP’li bir milletvekilinin eşlik etmesi gerçekleşmiştir. Bu, seyahati daha öncekilerden ayıran en önemli özellik olmuştur. Bu çalışmada, İnönü’nün DP’li bir isimle gerçekleştirdiği ve o güne kadarki diğer seyahatlerinden farklılık arz eden bu seyahatinin Türk demokrasi tarihindeki önemi ortaya konmaya çalışılacaktır. Çalışmanın temelini Cumhurbaşkanlığı İsmet İnönü Arşivi ile dönemin basınında yer alan bilgiler oluşturmaktadır. Ayrıca, konuyla ilgili araştırma eserlerden de istifade edilmiştir.
Keywords : İsmet İnönü, Nuri Özsan, Doğu seyahati, Türk demokrasisi, Çok partili hayat

ORIGINAL ARTICLE URL