Salur Kazan'ın Evi Yağmalandığı Boy'un Coğrafyası

Dede Korkut Destanları’nın birçok varyantı vardır. Dede Korkut birçok sözlü kültür ürünü ile ilişkilidir, birçok destan ve anlatının oluşumuna da kaynaklık etmiştir. Bu açıdan Dede Korkut, Türk destanlarının atasıdır. Dede Korkut coğrafyasında adı geçen yer adları üçe ayrılabilir. Bunlar, destanların Orta Asya’da ortaya çıktığı döneme ait yer adları, sonradan Anadolu-Azerbaycan coğrafyasında mahallileşmiş yer adları, destanlara sonradan katılan yer adlarıdır. Dede Korkut’taki bazı destanlarda İç Oğuz-Dış Oğuz coğrafyası vardır, bazı destanlarda İç Oğuz-Dış Oğuz coğrafyası değişmektedir, bazı destanlarda İç Oğuz-Dış Oğuz coğrafyasının aslı yoktur. Dede Korkut Kitabı’ndaki ikinci boy Salur Kazan’ın Evi Yağmalandığı Boy’dur. Boyun konusu, bir yurdun düşmanlar tarafından yağmalanması, bir beyin ailesinin, yakınlarının tutsak edilmesi, daha sonra beyin, diğer beylerle birlikte, ailesini, yakınlarını kurtarmasıdır. Bu boy Dede Korkut’ta çok kişinin adının geçtiği boylardan biridir. Boyun başkahramanı Salur Kazan’dır. Boyda Karacuk Çoban da başkahraman gibi işlenmiştir. Salur Kazan’ın Evi Yağmalandığı Boy’da tarihi-coğrafi-edebi-kültürel olarak başlıca iki coğrafi tabaka bulunmaktadır: Alt Coğrafya ve Üst Coğrafya. Bu boy ve Şecere-i Terakime’deki rivayetlerin tarihi coğrafyası birbiriyle uyumludur, bu durum destanın köklerinin Orta Asya’da olduğunu yansıtmaktadır. Boyun Salır Gazan adlı Türkmenistan varyantının ve sözlü Türkmen rivayetlerinin olması, Orta Asya Türk destanları ile benzerlikleri, boyda geçen birçok yer adı, bu boyun Oğuzların Hazar’ın batısına, Anadolu-Azerbaycan’a göçlerinden önceye, Orta Asya’da bulundukları 10.-11. yüzyıllardan daha eski bir tarihe ait olduğunu göstermektedir. Destanın motifleri, varyantları, ilişkili anlatılar geniş bir coğrafyada görülmektedir. Bu boy Dede Korkut’ta çok yer adının geçtiği boylardan biridir. Boyun coğrafyası belirgindir. Boydaki coğrafya Aladağlar, Karadağlar, Demirkapı bölgesidir. Burası Amu Derya yakınlarında, Garcistan ağzındadır, tarihi Batı Türkistan bölgesidir, Batı Göktürklerin-Türgişlerin tarihi coğrafyasıdır. Salur Kazan’ın Evi Yağmalandığı Boy’da Aladağ, Amıt Suyu, Aygır Gözler Suyu, Bayburd Hisarı, Demirkapı, Dış Oğuz/Taş Oğuz, Gürcistan, Hemid, İç Oğuz, Karadağ/Karacuk, Kara Dere, Medine, Mekke, Merdin Kalası, Oğuz Eli/Oğuz yer adları geçmektedir. Bu çalışmada Dede Korkut’taki Salur Kazan’ın Evi Yağmalandığı Boy’un coğrafyası incelenmiştir.