Cumhuriyet Dönemi’nin İlk Satranç Kitabındaki Satranç Terminolojisi

Authors : Sevda Kaman

Pages : 63-82

Doi:10.30804/cesmicihan.1832583

View : 66 | Download : 123

Publication Date : 2025-12-25

Article Type : Research Paper

Abstract :Cumhuriyet bürokrasisinin etkin ismi Hüseyin Emrullah (Barkan), kaymakamlık, hukuk müşavirliği, milletvekilliği gibi çeşitli kademelerde görev almış, 1935’te Ankara Satranç Kulübü’nü kurmuş ve kulübün ilk başkanlığını yapmıştır. Hüseyin Emrullah Barkan’ın 1927’de hazırladığı Amelî ve Nazarî Şatranc Rehberi, Cumhuriyet Dönemi’nin ilk satranç kitabı olma özelliğini taşır. Harf Devrimi’nden bir yıl önce kaleme alındığı için Arap harfli basılan eserde satranç uygulamalı (amelî) ve kuramsal (nazarî) boyutlarıyla incelenmiş; satranç tarihi, modern satranç kuralları ve terimleri, modern satrançtaki gelişmeler, satranç problemleri, oyun analizleri gibi satranca dair teknik bilgilere ve uygulamalara yer verilmiştir. Eserin Tâbirât-ı Müsta’mele isimli dördüncü bölümünde satrancın yaygın temel terimleri diyagramlardan yararlanılarak açıklanmıştır. Çalışmanın amacı, Türkiye’de satrancın gelişiminde rolü olan Hüseyin Emrullah Barkan’ın günümüz Türkçesine aktarılmamış eserini terminoloji açısından değerlendirerek satranç terminolojisine ve Türk satranç tarihine katkıda bulunmaktır. Bu çerçevede çalışmada önce yazar ve eser tanıtılmış, birinci bölümde eserin bölümleri ve kapsamı üzerinde durulmuştur. Çalışmanın ikinci bölümünde eserin Tâbirât-ı Müsta’mele başlıklı dördüncü bölümünde tespit edilen satranç terimleri Latin harflerine aktarılmış, terimlerin kökenleri ve orijinal dilindeki yazım şekilleri ile açıklamalarına yer verilmiştir. Türkçe kökenli terimler için kısa etimoloji bilgisi eklenmiştir. Bölümün sonunda eserde geçen terimler, yazarca verilen Fransızca karşılıkları, günümüz satranç terminolojisindeki karşılığı ve tanımını içeren bir tablo hazırlanmıştır. Dönemin terminolojisinin anlaşılması adına Dr. H. Fikret Kanat’ın 1936 tarihli Cumhuriyet Dönemi’nin ikinci satranç kitabı olan Şatranç Kılavuzu isimli eserdeki terimler de tabloya eklenmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünde terimler kökenlerine, sözcük türüne ve yapısına göre sınıflandırılmıştır. Eser, Türkiye’de satrancın modernleşme sürecinde uluslararası satranç terminolojisini Türkçeye aktarma çabasını gösteren bir kaynak olarak öne çıkmaktadır.
Keywords : Cumhuriyet Dönemi, Satranç tarihi, Satranç Terimleri., Satranç, kılavuz

ORIGINAL ARTICLE URL