Necep Oglan Destanı’ndaki İkilemeler Üzerine Bir İnceleme

Destanlar, bir toplumun sözlü ve yazılı edebiyatının en önemli türlerinden biridir. Toplumu bir arada tutan, kolektif hafızanın sürdürülebilirliğini sağlayan destanlar, geçmişten günümüze ve geleceğe aktarılan kültürel miras unsurlarıdır. Bu aktarımın temelinde destanların ahenkli ve ritmik yapısı yer alır; bu yapının oluşmasında ise ikilemeler önemli rol oynar. İkileme, birlikte tek bir anlam oluşturan iki ayrı dil biriminin birleşimi olarak tanımlanabilir. Literatürde ikilemeler genellikle biçim, anlam ve söz varlığı ölçütlerine göre sınıflandırılmaktadır. Türk dillerinde ikilemeler anlatıma ahenk kazandırma, anlamı pekiştirme ve üslubu güçlendirme işlevleriyle öne çıkar. Bu çalışma, Türkmenistan sahası halk edebiyatının önemli örneklerinden biri olan “Necep Oglan Destanı”nda yer alan ikilemeleri köken ve anlam bakımdan incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada destan metni taranarak tespit edilen ikilemeler köken ve anlam ölçütlerine göre sınıflandırılmıştır. Bulgular, destanda ikilemelerin büyük ölçüde isim temelli olduğunu, bunun yanı sıra fiil temelli ikilemelerde zaman ve süreklilik bildiren yapıların ön planda bulunduğunu ve Arapça–Farsça kökenli bazı ikilemelerin dildeki tarihsel katmanlaşmayı yansıttığını göstermektedir. Bu sonuçlar, destan dilinde ikilemelerin işlevsel çeşitliliğini ortaya koymaktadır.