IRAK TÜRK AĞIZLARINDA KULLANILAN -(y)AndA + ŞAHIS EKİ YAPISI ÜZERİNE

Authors : Talip Doğan
Pages : 79-95
Doi:10.32321/cutad.1371429
View : 119 | Download : 99
Publication Date : 2024-06-25
Article Type : Research Paper
Abstract :Eski Türkçede -DXK eki, fiil ismi ve geçmiş zaman sıfat-fiili teşkil etmiştir. -DXK ekli geçmiş zaman sıfat-fiilleri, Harezm Türkçesinde sınırlanmıştır. Kıpçak Türkçesi alanında Codex Cumanicus ile Ermeni Harfli Kıpçak Türkçesi metinlerinde de nadirdir fakat Memluk sahası metinlerinde (Oğuz Türkçesi etkisiyle) yaygındır. Çağatay Türkçesinde de -DXK ekinin kullanımı (fiil ismi ve geçmiş zaman sıfat fiili teşkili) sınırlıdır. -DXK ekinin hem fiil ismi hem de geçmiş zaman sıfat-fiili teşkil etmesi, Oğuz (Batı) Türkçesinde ise devam etmiştir. Harezm, Kıpçak ve Çağatay Türkçelerinde -GAn eki, işlev genişlemesine uğramış ve fiil isimleri ile sıfat-fiillerde -DXK ekinin işlevlerinde de kullanılmıştır. -DXK ve -GAn ekli fiil isimleri, -DA bulunma durumu ekiyle -DXKDA ve -GAndA biçimlerinde zaman ifadeli zarf-fiil ekleri olmuştur. Tarihî Türk dili alanında -GAndA eki, -DXKDA ekinin yerine geliştirilmiştir. Bu, özellikle -DXKDA ekinin bırakıldığı Harezm, Kıpçak ve Çağatay Türkçeleri için geçerlidir. Çağdaş Türk dili alanında ise -(G)AndA eki, Karluk (Güney-Doğu), Kıpçak (Kuzey-Batı), Güney Sibirya (Kuzey-Doğu) grubunda yer alan lehçeler ile Oğuz (Güney-Batı) grubunda Türkmen, Horasan, Kaşkay, Azerbaycan (ve onun dairesine giren Irak Türk ağızları ile kimi Doğu ve Güney Doğu Anadolu Bölgesi ağızları) Türkçelerinde yer almaktadır. Irak Türk ağızlarında -(y)AndA zarf-fiil eki, -(y)An + -dA + şahıs eki dizilişindedir. -(y)AndA zarf-fiil ekinden sonra -m, -w ~ -y, -Ø, -ḫ, -wUz ~ -yIz, -lAr biçimlerindeki iyelik kökenli şahıs ekleri kullanılmaktadır. -(y)An + -dA + şahıs eki dizilişinde ise görülen geçmiş zaman ekinin çekim paradigması örnekseme teşkil etmiştir. Söz gelişi teklik 1. şahısta: gelendem ‘(ben) geldiğimde’ ← geldim ‘(ben) geldim’ gibi.
Keywords : Türk Dili, Oğuz Grubu Lehçeleri, Irak Türk Ağızları, Zarf Fiil Eki

ORIGINAL ARTICLE URL