DÂNİŞMEND Ü MELÎKE HEZÂR SUÂL ADLI ESERDE GEÇEN YERALTI TASVİRLERİ

Authors : Özge Aktaş, Mesut Şen

Pages : 496-510

Doi:10.32321/cutad.1789369

View : 99 | Download : 109

Publication Date : 2025-12-14

Article Type : Research Paper

Abstract :Dânişmend ü Melîke Hezâr Suâl, Klasik Sonrası Çağatay Türkçesi ile kaleme alınmış dinî içerikli bir metindir. Söz konusu eserin iki yazması doktora tezi olarak tarafımızdan çalışılmaktadır. Dânişmend ü Melîke Hezâr Suâl’de dinî konular arasında geçen, özellikle evrenin ve öteki âlemin yaratılışı ile ilgili yeraltı, gökyüzü, cennet, cehennem kısımları ilginç betimlemelerle anlatılmaktadır. Eserin iki yazması Lund Üniversitesi Jarring Koleksiyonu arasında bulunmaktadır. Rum padişahının kızı Melîke ile Melîke’nin sorduğu soruları yanıtlamak için Türkistan’dan gelen Dânişmend Abdülalim arasında geçen diyaloglar eserin esasını teşkil etmektedir. Söz konusu diyaloglar Sokratik yöntem ya da Platoncu yaklaşım diyebileceğimiz bir tarzda sürdürülmektedir. Makalenin amacı eserde geçen yeraltı betimlemelerini bilim dünyasına tanıtmak ve eser hakkında filolojik bilgi sunmaktır. Çünkü eserde bahsedilen yeraltı betimlemeleri, yeraltının özellikleri başka eserlerle mukayese edilemeyecek kadar özgün bir anlatımla ele alınmıştır. Makalede yöntem olarak nitel bakış açısıyla alanyazın taraması kullanılmıştır. Makalemizin giriş bölümünün dipnotunda, Dânişmend ü Melîke Hezâr Suâl’de geçen yeraltı betimlemelerinin orijinal metni çeviri yazılı olarak verilmiştir. Giriş bölümünde ayrıca eserin iki kahramanı olan Melîke ile Dânişmend hakkında kısa bilgi verilmiş sonra da eserdeki yeraltı betimlemelerinin anlatıldığı kısım günümüz Türkçesine çevrilmiştir. Eserde verdiğimiz dil içi çeviri, aslına sadık kalınarak yapılsa da eksik anlatım kalmaması için yer yer sözcük eklenmesi gerekmiştir. Makalede orijinal metin verildiği için metni sadece bire bir çeviri yapıp bırakmak yerine eserde geçen yeraltı betimlemelerinden bahsedilirken konu ile ilgili bazı açıklamalarda bulunma gereği de duyulmuştur. Yeraltı betimlemeleri İslam etkisiyle yazılmış kimi eserlerde de karşımıza çıkmaktadır. Örneğin Acâibü’l-mahlûkat, Marifetnâme gibi eserlerde bu konuda bilgiler verildiğini görebiliyoruz. Kur’an ve hadislerde de yeraltı dünyası hakkında bazı bilgiler bulunmaktadır. Bizim eserimizi farklı kılan husus, yeraltı dünyası ile ilgili anılan kaynakların hiçbirinde söz edilmeyen -elbette bazı ortak yanlar olmakla birlikte- benzersiz betimlemelerin bulunmasıdır. Makalemizin tartışma bölümünde, Türk edebiyatında yazılmış ya da sonradan yazıya geçirilmiş İslam öncesi ve sonrası metinler, söylenceler taranarak yeraltı dünyası ile ilgili bulunan bilgiler metnimizdeki bilgilerle karşılaştırılmış, ortak veya farklı yanlar tespit edilmiştir. Metnimizde geçen yeraltı betimlemeleri ile ilgili edindiğimiz söz konusu bulgular makalemizde tartışılmıştır. Dânişmend ü Melîke Hezâr Suâl’de dünya ve evrenin yaratılışının anlatıldığı kısımlarda geçen yeraltı betimlemelerinin Kur’an ve hadis kaynaklı olarak Acâibü’l-mahlûkat, Marifetnâme gibi başka eserlerle ortak yanları bulunsa da betimlemelerin çoğu esere özgü anlatımlardır. Eser bu özgün anlatımları ile gerek dünya ve gerekse Türk edebiyatındaki yaratılış (kozmogoni) ve dünyanın sonu (eskatoloji) söylencelerine katkı verecek niteliktedir.
Keywords : Klasik Sonrası Çağatay Türkçesi, Dânişmend ü Melîke Hezâr Suâl, Yeraltı Tasviri, Yedi Kat Yer, Mitoloji, Kozmogoni, Eskatoloji

ORIGINAL ARTICLE URL