ÇAĞATAY TÜRKÇESİ SÖZ VARLIĞINDA İDARİ VE ASKERÎ BİRİMLER

Authors : Oğuz Ergene

Pages : 511-540

Doi:10.32321/cutad.1798868

View : 181 | Download : 155

Publication Date : 2025-12-14

Article Type : Research Paper

Abstract :Türk tarihine ilişkin çalışmalar, Türklerin en eski dönemlerden itibaren kültürel temelleri ve dayanakları olan bir devlet anlayışına ve geleneğine sahip olduğunu göstermektir. Farklı dönemlerde ve coğrafyalarda hüküm süren Türk devletlerinin idari ve askerî teşkilatının da benzer ilkelere bağlı olarak biçimlendiği görülür. Bu alana yönelik terminoloji, devlet düzeninin ve toplumsal yaşamın gerektirdiği ayrıntılı bir kurumsal yapıyı; farklı yükümlülükleri olan ve birbirini tamamlayan devlet organlarının bir arada yer aldığı bir ilişkiler ağının varlığını kanıtlamaktadır. Söz konusu örneklerle, devletin idari ve askerî yapısı, bu yapıyı oluşturan birimler, bunların görev ve yetkileri, kurumsal bağlantılar ve oluşan hiyerarşik yapı somutlaşmıştır. Bu çalışmanın amacı, devletin idari ve askerî birimlerinin Çağatay Türkçesindeki örneklerini belirlemek, sınıflandırmak, bu ögelerin işlevlerini, anlam, yapı ve kullanım özelliklerini ortaya koymaktır. Çalışmanın veri kaynakları, Çağatay Türkçesine özgü sözlükler, metin yayınları ve incelemelerdir. Çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi kullanılarak hazırlanmıştır. Bu bağlamda ilgili metinlerden tarama yöntemiyle belirlenen idari ve askerî birimlere ilişkin terimlere ve tanık cümlelere yer verilmiştir. Çalışmada, elde edilen bulguların karşıladığı kavramlar gözetilerek tematik bir sınıflandırma yapılmıştır. Devlet teşkilatına ilişkin idari ve askerî birimlerin Çağatay Türkçesi söz varlığındaki örnekleri; mülki idare bölümlenmesi, idari birimler/makamlar, askeri birimler/birlikler ana başlıklarında sınıflandırılmıştır. Mülki idare bölümlenmesine ilişkin söz varlığı ögeleri, “ülke, vatan, memleket; vilayet, sancak, şehir; kasaba, köy” alt başlıklarında toplanmıştır. İdari birimler/makamlar başlığı altında, devletin kurumsal yapısına ve yönetim organlarına yönelik söz varlığı ögeleri yer almaktadır. Bunlar arasında, üst düzey idari ve adli görevlerin yürütüldüğü makamlar, yetkililerden oluşan topluluklar, devlet kurumları vb. bulunmaktadır. Askerî birim/birlik adları açısından Çağatay Türkçesi, zengin bir söz varlığına sahiptir. Fonetik değişkeleriyle örneklenen bu tür ögeler arasında, Türkçe kökenliler yanında Moğolca, Arapça, Farsça alıntılar bulunmaktadır. Kimi askerî terimlerin söz varlığındaki farklı anlam ve kullanımları belirlenmiştir; bunlar, ilgili ögenin terimleşme sürecini de gösterebilmektedir. Askerî birim ya da birlikler, ordu düzeninde aşamalılık içeren bir konumlanmanın varlığını kanıtlamakta; sefer ya da savaş anında, bu kuvvetlerin diziliş biçimini yansıtmaktadır.
Keywords : Çağatay Türkçesi, Devlet, Devlet Yönetimi, Silahlı Kuvvetler, Söz Varlığı

ORIGINAL ARTICLE URL