Fatih'i Kıyamete Zorlamak: Trabzonlu Georgios'un Fatih'e Yazdığı Risale ve Mektuplardaki Eskatolojik Unsurlar

Authors : Hafize Toparslan

Pages : 7-20

Doi:10.47145/dinbil.1685937

View : 86 | Download : 44

Publication Date : 2025-06-30

Article Type : Research Paper

Abstract :14. yüzyıldan itibaren Türklerin giderek görünür bir güç haline gelmesi ve topraklarını genişleterek ilerlemeleri, Batı’daki Hıristiyan çevrelerde bir korku ikliminin oluşmasına zemin hazırlamıştır. Öte yandan Hıristiyan devletler arasındaki süregelen çatışmalar ve fikir ayrılıkları nedeniyle yaşanan huzursuzluk, 1453’te İstanbul’un fethi ve 1461’de Trabzon Rum İmparatorluğu’nun ortadan kalkmasıyla daha da derinleşmiştir. Bu umutsuzluk ortamında, Batı’da yeni hükümdarın Hıristiyanlığa sempati duyduğuna dair söylentiler yayılmış; aynı zamanda Fatih Sultan Mehmed’in zekâsı Batılı entelektüel çevrelerde övgüyle anılmaya başlanmıştır. Hıristiyanlığın yeniden tesisi için bir umut ışığı olarak değerlendirilen bu iki unsur bazı entelektüelleri harekete geçirmiştir. Bu isimlerden biri olan Trabzonlu Georgios, Fatih Sultan Mehmed’in gücü ve entelektüel kapasitesini Hıristiyanlık lehine bir dönüşüm için kullanma arzusuyla öne çıkmaktadır. Özellikle Orta Çağ’da Hıristiyan eskatolojik anlayışını şekillendiren metinlerden biri olan Pseudo-Methodios gibi ahir zaman kehanetlerinin etkisinde kalarak kendisi de Fatih üzerinden kehanet temelli bir söylem inşa etmiştir. Bu amaçla ortaya koyduğu metinler hedeflenen amaca ulaşamamış olsa da çıkış noktası, söylem biçimi ve teolojik çerçevesi bakımından incelenmeye değerdir. Bu çalışma, Trabzonlu Georgios’un İstanbul’un fethinden neredeyse hayatının son dönemine kadar, Fatih Sultan Mehmed’e hitaben yazdığı risale ve mektuplarda yer alan eskatolojik unsurları incelemeyi amaçlamaktadır. Georgios’un risale ve mektuplarında ele aldığı ana unsurlara eşlik eden eskatolojik yapı; Fatih’e hitap biçimi, verdiği örnekler, dolaylı tehditler ve dile getirdiği kehanetler aracılığıyla inşa edilmektedir. Söz konusu metinlerde Fatih yalnızca bir siyasi figür olarak değil, aynı zamanda ilahi düzene hizmet edecek bir aktör olarak konumlandırılmaktadır. Fatih, kimi zaman I. Konstantin’in halefi, kimi zaman adaletin temsili, kimi zaman da Mesih öncesi dönemin evrensel kralı olarak tasvir edilmektedir. Bu anlatım tarzı hem teolojik hem de politik bir tasavvuru birlikte sunmaktadır. Georgios’un kullandığı bu tasvirî dil büyük oranda, Hıristiyan eskatolojisinden beslenmiştir. Bununla birlikte dönemin siyasal koşullarını da dikkate alarak Fatih’in zihninde karşılık bulabilecek ve dikkatini çekebilecek sembolleri de içermektedir. Georgios’un yaklaşımı yalnızca bir kehanet metni üretmekle sınırlı değildir; aynı zamanda döneminin entelektüel kodları doğrultusunda siyasi bir strateji de içermektedir. Fatih’i Hıristiyanlığa kazandırma düşüncesi dönemin bazı Batılı entelektüellerinde de yankı bulmuştur; ancak Georgios’un metinleri, bu umudu eskatolojik açıdan temellendirme biçimiyle ayırt edici niteliktedir. Yazılarında doğrudan polemik içermeyen, aksine ikna etmeye yönelik yumuşatılmış ve övgüyle örülmüş bir anlatı tercih edilmektedir. Bu özellik, Georgios’un metinlerini klasik Bizans apolojetik yazınından farklı bir yere yerleştirmektedir. Georgios’un söylemi, bir Hıristiyan entelektüelin Osmanlı iktidarına hitap ederken benimsediği temsil biçimlerini ve beklenti dilini yansıtmaktadır. Fatih’e yönelik bu söylem yalnızca bireysel bir inanç çağrısı değil; aynı zamanda belirli tarihsel kaynaklara ve Bizans geleneğinde yerleşik bazı eskatolojik temsillere dayanan bilinçli bir inşa sürecidir. Bu bağlamda Georgios’un metinleri, geç Bizans düşünce dünyasında mevcut olan dini ve siyasi imgelerin yeni bir bağlamda nasıl anlam kazandığına dair bir okuma zemini sunmaktadır. Bu yönüyle çalışma, Bizans’tan Osmanlı’ya geçiş döneminde üretilmiş metinlerin taşıdığı anlam katmanlarını ortaya koymayı amaçlamaktadır.
Keywords : Dinler Tarihi, Hıristiyanlık, Bizans, Fatih Sultan Mehmed, Trabzonlu Georgios, Mektup, Risale

ORIGINAL ARTICLE URL