Tefsîrü’l-Menâr Mukaddimesinde Hidâyet ve Islah Ekseni

Authors : Besri Bilgetay

Pages : 189-202

Doi:10.47145/dinbil.1769584

View : 127 | Download : 112

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :İslâm dünyası, ilk beş asırda sahip olduğu ilmî ve fikrî dinamizmini sonraki dönemlerde büyük ölçüde kaybetmiş, bu gerileme özellikle 19. yüzyılda Batı’nın askerî, siyasî ve kültürel baskılarıyla daha görünür hâle gelmiştir. Bu durum Müslüman aydınları, dinî ve fikrî yeniden inşa arayışına yöneltmiş; Kur’ân’ın toplumsal hayattaki işlevi ve dönüştürücü gücü yeniden gündeme taşınmıştır. Kur’ân’ın insanlığın ıslahı için indirildiği ilkesini esas alan Muhammed Abduh ve öğrencisi Reşîd Rızâ, insanlığın ıslahı ve İslam dünyasının Batı hegemonyasından kurtuluşunun tek çaresinin Kur\\\'ân hükümlerine uyulmasıyla gerçekleşebileceğini salık vermiş ve bu amaçla Tefsîrü’l-Menâr isimli tefsiri kaleme almışlardır. Bu eser, modern dönemin ihtiyaçlarını dikkate alan yenilikçi bir tefsir çalışması olarak dikkat çekmektedir. Bu çalışma, modern dönemin en etkili tefsirlerinden biri kabul edilen Tefsîrü’l-Menâr’ı telif süreci ve metodolojik çerçevesi bağlamında ele almakta; eserin hidâyet ve ıslah ekseninde ortaya koyduğu yaklaşımı incelemektedir. Araştırmanın temel problemi, Muhammed Abduh ve öğrencisi Reşîd Rızâ’nın tefsir anlayışlarının klasik rivâyet merkezli yöntemlerden hangi yönleriyle ayrıldığı ve bu farklılığın modern İslâm düşüncesinde nasıl bir ihya ve toplumsal dönüşüm projesi sunduğudur. Bu doğrultuda çalışmanın amacı, Tefsîrü’l-Menâr’ın metodolojisini tefsir ilminin tarihsel seyri içinde konumlandırarak, Kur’ân’ın bireysel ve toplumsal rehberlik işlevine dair geliştirdiği özgün yaklaşımı ortaya koymaktır. Araştırmada, eser merkezli bir metin analizi yöntemi benimsenmiş; öncelikle Tefsîrü’l-Menâr’ın telif süreci ve Abduh–Reşîd Rızâ ilişkisi tarihsel bağlamda incelenmiş, ardından mukaddimede ortaya konulan temel ilkeler üzerinden eserin tefsir yöntemi değerlendirilmiştir. Bu doğrultuda, özellikle hidâyet ve ıslah kavramlarının müelliflerin yorum anlayışında nasıl konumlandırıldığı üzerinde durulmuştur. Tefsîrü’l-Menâr üzerine yapılan mevcut çalışmaların genellikle “hidâyet” ve “ıslah” temalarına odaklanmakla birlikte, bu konuları farklı bağlamlarla iç içe ele almaları, söz konusu meselelerin müstakil bir başlık altında değerlendirilmesi gereğini ortaya koymuştur. Bu makale, bu eksikliği gidermeyi ve Tefsîrü’l-Menâr’ı bu yönüyle bütüncül bir bakış açısıyla ele almayı amaçlamaktadır. Kur\\\'ân\\\'ın insanlığın hidâyetini sağlamaya yönelik normlarını sıklıkla işleyen Tefsîrü’l-Menâr, Kur’ân’ın amaç odaklı yorumuna, âyetlerin bağlamına ve belâgatine özel önem göstermiş, İsrâiliyyât rivâyetlerine ise ihtiyatla yaklaşmıştır. Eserin mukaddimesinde, tefsirin temel amacının Kur’ân’ın hidâyet yönünü ortaya çıkarmak olduğu açıkça belirtilmiştir. Tefsîrü’l-Menâr’ın müelliflerine göre tefsir, yalnızca dilsel bir uğraş değil, aynı zamanda bireyleri ahlâkî ve amelî dönüşüme yönlendiren bir faaliyet olmalıdır. Reşîd Rızâ, tefsiri ikiye ayırır: ilki kelimelerin sözlük ve gramatik tahliline dayanan yüzeysel açıklamalardır; ikincisi ise toplumsal sorumluluk bilinciyle, Kur’ân’ın maksat ve hikmetlerini açığa çıkaran gerçek tefsirdir. Bu çerçevede müellifler, tefsirin toplumsal düzeyde farz-ı kifâye hükmünde olduğunu vurgular. Elde edilen bulgular, Tefsîrü’l-Menâr’ın Kur’ân’ı yalnızca dilbilimsel ya da rivâyet temelli bir metin olarak ele almadığını; aksine onu insanlığın evrensel ihtiyaçlarına hitap eden bir hidâyet kitabı olarak merkeze aldığını göstermektedir. Abduh, daha çok Kur’ân’ın doğrudan anlaşılabilirliğini ve ahlâkî boyutunu öne çıkarırken, Reşîd Rızâ ise bu yaklaşımı hadis rivâyetleri ve toplumsal sorunların yorumuyla zenginleştirmiştir. Bununla birlikte her iki müellif de İslâm ümmetinin zayıflığının temel nedenini vahyin rehberliğinden uzaklaşmaya bağlamakta; çözümün ilahî kelâmla yeniden sahih ve bilinçli bir ilişki kurmaktan geçtiğini savunmaktadır. Tefsîrü’l-Menâr, bu yönüyle yalnızca klasik tefsir geleneğinin bir devamı değil, aynı zamanda modern çağın problemlerine cevap arayan kapsamlı bir ihya projesidir. Kur’ân’ın evrensel mesajını hidâyet, ahlâk ve toplumsal ıslah ekseninde yorumlayan eser, metodolojik ve epistemolojik bakımdan çağdaş Müslümanlar için hem ilmî hem de toplumsal düzeyde önemli bir referans kaynağı niteliği taşımaktadır.
Keywords : Tefsîr, Tefsîru’l-Menâr, Hidayet ve Islah, Abduh, Reşîd Rızâ.

ORIGINAL ARTICLE URL