İRAN VE TÜRK EDEBİYATLARINDA SEG-İ LEYLÎ

Authors : Fatma Kopuz Çetinkaya
Pages : 277-293
Doi:10.15247/devdergisi.1776390
View : 104 | Download : 105
Publication Date : 2025-12-30
Article Type : Research Paper
Abstract :Arap coğrafyasında doğup İran’da mesnevi formunda tertip edilen ve Anadolu’ya kadar gelip Türk edebiyatında da ilgi ve beğeniyle okunan Leylâ ve Mecnûn hikâyesi defalarca yeniden yazılmış hikâyelerden biridir. Her ne kadar hikâye aynı olsa da her bir şair kendi Leylâ ve Mecnûn’una yeni mekanlar, başka olaylar veya kahramanlar eklemiştir. Bu yenilik ve farklılıklar da edebî metinlerin olmazsa olmazı yeni terkiplerin, yeni anlam ve mazmunların doğmasına zemin hazırlamıştır. Leylâ ve Mecnûn mesnevisindeki seg-i Leylî yani Leylâ’nın köpeği de bu yeni terkip ve anlamlardan birisi olmuştur. Leylâ ve Mecnûn hikâyesinin yazın dünyasındaki tarihsel sürecine baktığımızda bazı şairlerin bu mazmunu kullandığı bazılarınınsa kullanmadığı görülmüştür. Söz konusu hikâyenin adeta kaderini belirleyen Nizâmî-yi Gencevî’nin mesnevisinde seg-i Leylî’nin bulunmayışı dikkat çekerek çalışmanın hareket noktası olmuş ve bu mazmunun nasıl bir dönüşüm sürecinden geçerek oluştuğunu ortaya çıkarmak hedeflenmiştir. Bu amaçla Nizâmî-yi Gencevî’nin mesnevisi ile başlayarak hem İran hem Türk edebiyatında ulaşılabilen diğer Leylâ ve Mecnûn mesnevilerine ve eserlerinde seg-i Leylî’yi kullanan şairlere işaret edilmiştir. Nizâmî’de Leylâ’ya ait bir köpekten bahsedilmezken Mevlânâ, Mesnevî’nin üçüncü defterinde ‘Leylâ’nın mahallesinde dolaşan köpeğe muhabbetle yaklaşan Mecnûn’ bölümüyle Leylâ ve Mecnûn hikâyesinin akışına yeni bir olay eklemiştir. Nitekim Mevlânâ’nın ardından Emir Hüsrev-i Dihlevî ve Molla Câmî de aynı konuyu eserlerine dahil etmiş ancak seg-i Leylî’yi kullanmamışlardır. Türk edebiyatında da aynı seyir mevcuttur. Hamdullah Hamdî’ye kadar hikâyenin ilk örneklerinde seg-i leylî bulunmamaktadır. Bu anlamda incelenen Leylâ ve Mecnûn mesnevilerinde Seg-i Leylî’yi kullanan ilk kişi Misâlî-yi Kâşânî’dir. Hem İran hem Türk edebiyatında müstakil mesneviler dışında şiirlerinde seg-i Leylî’yi kullanan şairler de bulunmaktadır.
Keywords : İran edebiyatı, Türk edebiyatı, mesnevi, şiir, Leylâ ve Mecnûn, seg-i Leylî

ORIGINAL ARTICLE URL