Boşluğun İmkansızlığına Dayalı Deneyler ve Aletler İlmi

Authors : Şule Taşkıran

Pages : 71-82

Doi:10.51290/dpusbe.1756022

View : 96 | Download : 139

Publication Date : 2025-11-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Bir varlığa işaret edip etmemesi bakımından boşluk kavramı klasik gelenekte; halâ, hava, feza gibi kavramlarla karşılık bulmuştur. Boşluğun var olup olmadığı meselesi ise tartışma konusu olmuştur. Aristoteles’e göre hava, maddeyle dolu bir ortamdır ve boşluk değildir; duyularla algılanamayan ancak hareketi ve basıncı olan bir varlıktır. İslam filozoflarının pek çoğu, Aristotelesçi fizik geleneğini büyük ölçüde benimsemişler; havanın bir boşluk olmadığını, onun bir madde türü olduğunu savunmuşlardır. Ancak bazı İslam düşünürleri de boşluğun mümkün olabileceğini ve maddenin olmadığı bir mekânın varlığını tartışmışlardır. On sekizinci asır Osmanlı bilginlerinden Abdullah Kütâhî, Ferâidu’l-funûn adlı ansiklopedik eserinin altıncı cildinin 118a ile 126a varakları arasını, “Boşluğun İmkansızlığına Dayalı Aletler İlmi” başlığıyla bu bahse ayırmıştır. Boşluğun imkansızlığını ispatlamak ve havanın bir cisim olduğunu yani yer kapladığını göstermek için hava basıncı ve suyun yer değiştirmesi deneylerini örnek vermiştir. Bu deneyler, günümüzdeki atmosfer basıncı ve hava direnci kavramlarının erken örnekleri olarak da değerlendirilebilir. Abdullah Kütâhî’nin deney düzeneklerinin çizimleri ve ayrıntılı anlatımları ile zenginleştirdiği bölüm, modern öncesi İslam dünyasında fiziksel olayları gözlemleyerek deneysel bir yaklaşımla açıklama çabalarına da örnektir. Çalışmamızın amacı, Abdullah Kütâhî ve Ferâidu’l-funûn eserinin ilgili bölümünün günümüz Türkçe’sine çevrilmesi, incelenmesi, modern öncesi dönemde gözlem ve deneye dayalı bilimsel yaklaşımın bir örneği olarak rolünün tartışılması ve benzer konulu eserlere kaynaklığının araştırılmasıdır.
Keywords : Abdullah Kütâhî, Ferâidu’l-funûn, Hava, Boşluk, Deney

ORIGINAL ARTICLE URL