Anadolu’da Usturlap: Abdullah Kütâhî’nin Usturlap Kullanım Kılavuzu

Authors : Taha Yasin Arslan, Afra Akyol, Beyzanur Topçuoğlu

Pages : 98-114

Doi:10.51290/dpusbe.1756107

View : 132 | Download : 180

Publication Date : 2025-11-30

Article Type : Research Paper

Abstract :İslam medeniyetindeki astronomi bilgisinin uygulamaya dönüşmesinde astronomi aletlerinin önemli rolü vardır. Gökcisimlerini gözlemlemek, bu gözlemlerden sayısal veriler çıkarmak ve bunlarla vakit tespiti yapmak için birçok farklı alet tasarlanmıştır. Modern dönem öncesinden günümüze en çok örneği ulaşan astronomi aleti de usturlaptır. Bu aletin en çok kopyalanan türü, düzlemsel usturlaptır ki bu alet göğün hareketini iki boyutlu olarak temsil eder. Güncel vakit tayini yapmanın yanı sıra namaz vakitlerinin tespiti, kıble yönünün belirlenmesi veya çeşitli trigonometrik hesapların yapılması gibi işlevleri bulunur. Bazısı hareketli çok parçaya sahip düzlemsel usturlap, oldukça karmaşık ve kullanımı ustalık gerektiren bir astronomi aletidir. Bu nedenle bu aletin kullanımına dair yirminci yüzyıla kadar hemen her dönemde kılavuzlar kaleme alınmıştır. Bu kullanım kılavuzlarının Osmanlı ülkesinde telif edilen dikkat çekici bir örneği, Kütâhî’nin Ferâidu’l-funûn isimli ansiklopedik eserinin yedinci cildinde bulunan ‘İlmu ‘ameli’l-usturlab başlıklı bölümdür. Kılavuz bir mukaddime, on sekiz fasıl ve bir hâtimeden oluşur. Güneş’in ve yıldızların yüksekliğinden ve azimutundan farklı referanslara göre vaktin tespitini, kıble yönü gibi konumların bulunmasını, usturlap ile astrolojik hesaplar yapmayı ve usturlabın ek işlevlerinin kullanımını kendine özgü bir üslupla ele alır. Bu çalışma, Kütâhî’nin usul ve içerik bakımından araştırılmayı hak eden bu metninin içeriği hakkında ayrıntılı bir inceleme sunar.
Keywords : Abdullah Kütâhî, Ferâidu’l-Funûn, Astronomi aletleri, Usturlap, Usturlap kullanım kılavuzu

ORIGINAL ARTICLE URL