İbâziyye’nin Ehl-i Sünnet ve’l-Cemâat Eleştirisi: Kalhâtî Örneği

Authors : Hakan Atalay

Pages : 387-404

Doi:10.18403/emakalat.1771155

View : 235 | Download : 141

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :İbâzî âlimlerden Kalhâtî el-Keşf ve’l-beyân adlı eserinde, birçoğu Ehl-i Sünnet çatısı altında kabul gören mezhepleri “Sıfâtiyye”, “Müşebbihe” ve “Haşviyye” gibi isimlendirmeler altında tasnif ederek onları hem itikadî hem de siyasî bağlamda tenkit etmektedir. Bu eleştirilerde sıfatlar, rü’yetullah ve imamet gibi temel meseleler ön plana çıkmakta; bu konular üzerinden söz konusu mezhepler teşbih, tecsîm ve rivayetleri kendi ideolojik kabulleri doğrultusunda tahrif etmekle suçlanmaktadır. Bu tenkitlerin Mu‘tezilî söylemlerle yer yer örtüştüğü görülmektedir. Bu bağlamda söz konusu isimlendirmeler, yalnızca Ehl-i Sünnet’i değil, aynı zamanda literalist eğilimleriyle öne çıkan ve kimi zaman Ehl-i Sünnet dışında kalan zümreleri de kapsayan daha geniş bir eleştiri zeminine işaret etmektedir. Bu açıdan Kalhâtî’nin kullandığı kavramlar, yalnızca teolojik bir değerlendirme değil, aynı zamanda mezhebî kimlik inşasına hizmet eden polemiksel bir dilin ürünüdür. Bu kavramların Ehl-i Sünnet’le birebir özdeşleştirilmesi mümkün olmasa da, Ehl-i Sünnet anlayışını da içine alan genelleyici eleştiri kategorileri oldukları anlaşılmaktadır. Kalhâtî’nin mezhepleri isimlendirme ve tasnif etme biçiminin çoğu zaman muğlaklık içerdiği; bu nedenle kullandığı kavramların kapsamı ile eleştirilerin hedef kitlesi arasında belirgin bir sınır bulunmadığı hususu da bu çalışmada altı çizilen hususlardandır. Bu makale, Kalhâtî örneğinde İbâzîliğin Ehl-i Sünnet’e yönelik eleştirilerini sistematik biçimde ortaya koyarken, bu eleştirilerin hem kelâmî hem de siyasî boyutlarına ışık tutmaktadır.
Keywords : İslam Mezhepleri Tarihi, İbâziyye, Kalhâtî, Ehl-i Sünnet, Haşviyye

ORIGINAL ARTICLE URL