Ay Kaynaklarının Yönetimi İçin Uluslararası Yönetim Modeli: BMDHS ve Antarktika Antlaşma Sistemi Perspektifinden Bir Öneri

Ay yüzeyinde ve diğer gök cisimlerinde yürütülecek madencilik faaliyetleri, uzay araştırmalarının ticarileşmesinde yeni bir dönemin kapısını aralamakta; yalnızca ekonomik rekabeti değil, aynı zamanda bilimsel araştırmaların sürdürülebilirliğini, çevresel korumayı ve “insanlığın ortak mirası” ilkesinin geleceğini de doğrudan etkilemektedir. Mevcut uluslararası uzay hukuku, özellikle 1967 tarihli Dış Uzay Antlaşması ve 1979 tarihli Ay Antlaşması, kaynak yönetimine ilişkin bağlayıcı ve kurumsallaşmış bir uluslararası mekanizma öngörmemekte, bu nedenle Ay kaynaklarının yönetiminde hukuki belirsizlikler ve eşitsiz erişim riskleri ortaya çıkmaktadır. Oysa benzer “ortak miras” alanları olan uluslararası deniz yatağı (BMDHS) ve Antarktika (Antarktika Antlaşma Sistemi) için ayrıntılı yönetişim yapıları kurulmuş, kaynakların adil paylaşımı, çevresel koruma ve bilimsel iş birliği bağlayıcı hükümlerle güvence altına alınmıştır. Literatürde bu iki modelin Ay bağlamında derinlemesine karşılaştırıldığı çalışmalar sınırlı olup, bu durum önemli bir araştırma boşluğu yaratmaktadır. Bu çalışma, BMDHS kapsamındaki Uluslararası Deniz Yatağı Otoritesi ve Antarktika Antlaşma Sistemi’nin kurumsal ve hukuki özelliklerini inceleyerek, Ay Antlaşması’nda öngörülmeyen yönetim mekanizmasının nasıl tasarlanabileceğine ilişkin karşılaştırmalı bir analiz sunmakta ve gelecekteki olası düzenlemeler için normatif öneriler geliştirmektedir. Araştırmada karşılaştırmalı hukuk yöntemi kullanılarak, üç rejim arasındaki benzerlikler, farklılıklar ve uygulanabilir yönetim modelleri tespit edilmiş; bulgular, Ay madenciliğinin barışçıl, adil ve sürdürülebilir şekilde yürütülmesi için uluslararası bağlayıcı bir otoritenin gerekliliğini ortaya koymuştur. Elde edilen sonuçlar, mevcut uzay hukuku rejiminin güçlendirilmesi, uluslararası iş birliğinin kurumsallaştırılması ve çevresel koruma önlemlerinin bağlayıcı hale getirilmesi yönünde somut politika ve hukuk önerileri sunmaktadır.