II. Meşrutiyet Sonrası Osmanlı Hukukunda Çok Mezhepli Yapıya Geçme Çabaları ve Sultanın Rolü

Authors : Burak Ergin

Pages : 470-485

Doi:10.52637/kiid.1731649

View : 262 | Download : 214

Publication Date : 2025-12-15

Article Type : Research Paper

Abstract :Tanzimatla birlikte fıkhî hükümlerin değişimiyle ilgili tartışmaların başladığı ve bunun II. Meşrutiyet sonrası arttığı görülür. Nitekim bu tartışma bağlamında dönemin ilim adamlarının bir kısmı, açık ve kesin hükümleri de kapsayacak şekilde muamelatla ilgili alanın örfe ve maslahata göre değişebileceğini savunur. Buna karşın bazı âlimler hükümlerin değişmesi gerektiğini ifade etmekle birlikte bu değişimi ictihadî alanla sınırlı tutarlar. II. Meşrutiyet sonrasında, söz konusu tartışmalara paralel olarak ictihad-taklid, örf, küllî kaideler gibi konular etrafında zengin bir literatür ortaya çıkmıştır. Ancak Hanefî mezhebi dışında diğer mezhep ve müctehidlerin görüşlerinden hareketle yapılacak fıkhî hükümlerdeki değişimin taraftarı olan âlimlerin yaklaşımları, taklid ve telfîkle ilgili sultanın otoritesi çerçevesinde referansları ve fıkıh geleneğiyle kurmuş oldukları irtibat bir çalışmaya konu olmamıştır. Oysa Muhîtu’l-fetâvâ adıyla hazırlanan fetva mecmuasında ihtiyaç olması halinde farklı mezheplerin taklid edilerek dört mezhebin görüşlerinin derlenmesinin usulen takip edileceği kararlaştırılmıştır. Söz konusu mecmuanın girişinde sultanın otoritesi, fetva usulü, taklid ve telfîk konularına dair ayrıntılı açıklamalar yapılmış; izlenecek yöntem, klasik fıkıh mirasından alınan delillerle temellendirilmiştir. Diğer mezheplerden tercih yapmayı gerektiren meselelerde ilgili meselenin fetvahânede sonuçlandırılmasından sonra sultanın onayına sunulması ve böylece hukukî açıdan bağlayıcı olacağı belirtilmiştir. Benzer şekilde Mecelle’nin tadil sürecinde aynı yöntemin takip edileceği ifade edilerek bazı maddeler farklı mezhep görüşlerinden yararlanılarak yeniden düzenlenmiştir. Dolayısıyla çalışmamızda söz konusu bağlamda literatürdeki boşluğu doldurmak için II. Meşrutiyet sonrası kesin hükümlere aykırı olmaması kaydıyla fıkıh geleneğinden beslenerek değişiminin ulemâ tarafından nasıl yönetilmeye çalışıldığını değerlendireceğiz. Osmanlı hukukunda sebb-i nebî suçunun cezasının örneğinde olduğu gibi farklı mezhep görüşleriyle amel edildiğine dair bazı örnekler vardır. Ancak II. Meşrutiyetle birlikte ulemâ sadece Hanefî mezhebinin uygulanmasını yeterli görmeyip maʿrûzât geleneğine de atıf yaparak hukuku sistemli bir şekilde çok mezhepli bir yapıya dönüştürmek istemiştir. Dört mezhebin görüşlerinden asrın ihtiyacına göre derlemeler yapılmıştır. Dolayısıyla bu bağlamda kullanılan yöntemi ve referansları ele alarak fıkıh geleneğiyle Osmanlı tatbikatı arasında kurulan irtibatı göstereceğiz. Bu ilişkiyi, Kanûn-i Medenî Ukûd ve Vâcibât Komisyonu’nun lâyihası, Muhîtu’l-fetâvâ isimli fetva derlemesi, Hamdi Efendi, Seyyid Bey ve Ahmed Şîrânî gibi konu hakkında makale kaleme alan yazarların metinlerini mukayese ederek ortaya koyacağız.
Keywords : İslam Hukuku, Fıkhî Değişim, II. Meşrutiyet, Taklit, Telfîk, Sultan, Maʿrûzât

ORIGINAL ARTICLE URL