Osmanlı Mutasavvıfı Nûreddinzâde’nin İhlâs Sûresi Tefsir Risalesi Üzerine Bir İnceleme

Authors : Şeyma Altay Soykan

Pages : 531-548

Doi:10.52637/kiid.1731760

View : 334 | Download : 137

Publication Date : 2025-12-15

Article Type : Research Paper

Abstract :XVI. yüzyıl Osmanlı mutasavvıflarından Mustafa Muslihuddin Nûreddinzâde (ö. 981/1574) bugün Bulgaristan sınırları içinde kalan Filibe şehrinde dünyaya gelmiş bir Halvetî şeyhidir. Tasavvuf anlayışı; Kur’an, sünnet ve Ehl-i sünnet düşüncesine ilaveten İbn Arabî’nin (ö. 638/1240) vahdet-i vücûd anlayışına dayanmaktadır. Çalışmamızın konusunu Nûreddinzâde’nin İhlâs sûresi üzerine yazdığı tefsir risalesi oluşturmaktadır. İbn Arabî’nin vahdet-i vücûd düşüncesi üzerine bina ettiği İhlâs sûresi tefsiri, onun tasavvufî ve kelâmî düşüncelerinin öz bir sunumu olmasının yanı sıra İbn Arabî’nin tasavvuf anlayışının XVI. yüzyılda yaşayan takipçilerindeki yansımalarını göstermesi açısından da kıymet taşımaktadır. Bu yönüyle risale hem tefsir hem tasavvuf çalışmalarına katkı sağlayabilmektedir. Sebeb-i nüzûl ve fedâilü’l-Kur’ân rivayetleri dışında kıraat ve şiir gibi rivayet unsurlarının kullanılmadığı tefsirde, gramatik izahlara da nispeten az rastlanmaktadır. Kelâmî ve lugavî izahların tasavvufî bakış açısıyla yorumlanması risalenin özgün yönlerindendir. Bununla birlikte bazı tasavvufî tefsirlerde yer alan batınî yorumların bulunmaması dikkat çekmektedir. Eserde müellifin sıkıca bağlı olduğu vahdet-i vücûd anlayışı kapalı bir şekilde tefsire işlenmiştir. Bu durum söz konusu anlayışı ehassu’l-havâss ilmi olarak nitelendirmesi ve tecrübî bir ilim görmesinden kaynaklanmış olabilir. Akılcı mütekellimlerin eleştirildiği bu risalede Zemahşerî gibi akılcı bir müfessirden de istifade edilmesi Nûreddinzâde’nin farklı düşünceleri bir araya getirdiğini göstermektedir. Tespit ettiğimiz kadarıyla müellifin İhlâs sûresi tefsirini, kelâmî ve tasavvufî düşünceleri bağlamında ayrıntılı inceleyen bir çalışma bulunmamaktadır. Bu makalenin temel amacı; Nûreddinzâde’nin İhlâs sûresi tefsirini düşüncelerinin arka planı ile analiz ederek günümüze tanıtmak ve Osmanlı dönemindeki sûfî düşüncenin yapısını anlamaya az da olsa bir katkı sağlamaktır. Çalışmada müellifin fikir dünyası ile metnin inşa edildiği tarihsel bağlam çerçevesinde yakın okuma ve satır arası okuma yapılarak Nûreddinzâde’nin tefsiri, başta kendi eserleri olmak üzere tasavvufî düşüncesini dayandırdığı İbn Arabî’nin görüşlerine ve diğer tefsir eserlerine müracaat edilerek analiz edilmiştir.
Keywords : Tefsir, İhlâs sûresi, Nûreddinzâde, İbn Arabî, Vahdet-i vücûd

ORIGINAL ARTICLE URL