SÛRETLER VE SÎRETLER: ŞAİR TEZKİRELERİNDE ABDAL KAVRAMI ÜZERİNE BİR OKUMA

Authors : Seydi Kiraz

Pages : 906-946

Doi:10.58659/estad.1797634

View : 154 | Download : 137

Publication Date : 2025-12-23

Article Type : Research Paper

Abstract :Tarihleri, İsrâiloğulları zamanına kadar götürülen abdallar, İslamiyet’le birlikte de var olmaya devam etmiş salih ve zahit kimseler olarak kabul edilmiştir. Hristiyanlıkla bağı kurulan bu kimselerin İran, Osmanlı, Afganistan, Doğu Türkistan ve Azerbaycan gibi farklı coğrafya ve kültürlerdeki kimlikleri ve özellikleri çok çeşitlidir. Abdalların tasavvuf literatüründe birçok bahse konu olması, adları, sayıları ve diğer özellikleriyle ayrıntılı tartışılmış olması bu zümrenin tasavvufî açıdan önemli olduğunu göstermektedir. Moğol istilasından kaçarak Anadolu’yu yurt edinen ilk abdallar, Horasan dervişleridir. Abdalan-ı Rum adıyla şöhret bulan bu zümrenin Osmanlı’nın kuruluşunda hayatî bir öneme sahip oldukları bilinmektedir. Osmanlı’nın tekâmülüyle de Anadolu, göç almaya devam etmiş, farklı kültür ve inançtaki insanların oluşturduğu zengin bir havzaya dönüşmüştür. Bu çok zengin havzada abdallar, Bâtınî-Heteredoks bir zümre olarak dikkat çekmiştir. Tavır ve davranışları, kılık kıyafetleri, inanç ve amelleri İslam inanç sisteminden farklı olan bu zümrenin klasik şiirdeki yansımaları oldukça zengindir. Bunların büyük bir kısmı neredeyse tamamen çıplak, başları açık, ayakları yalındır; dilenerek geçinirler; isteklerini yerine getirmeyenleri darp ederlerdi. Vücutlarına halka ve zincir takar, bellerine tahta kaşık, kesici aletler ve boynuz asarlardı. Def ve zil taşıyan bu gezgin dervişler, sıra dışı tıraşları ve giyinişleriyle insanlarda korku uyandırırlardı. Kalenderî meşrep olan bu zümrelerle ilgili daha önce yapılan edebî çalışmalar daha çok divanlarla sınırlı tutulmuş, şairlerin mısralarından abdalın kullanımı üzerine çıkarımlarda bulunulmuştur. Bu çalışmada ise divanlar yerine tezkiretü’ş-şuarâlar, divan şairlerinin abdal tasvirleri yerine tezkire müelliflerinin abdal telakkileri ele alınmıştır. 28 şair tezkiresinin örneklem oluşturduğu bu çalışmada şairlerin öykündükleri abdalların meşrep, mizaç, inanç, mezhep ve tarikatları tespit edilmeye çalışılacaktır. Tezkirelerdeki abdala dair veriler, fizikî görünüşün yansıdığı “sûret” ile mizaç, meşrep, ahlak ve karakterin tasvir edildiği “sîret” tasnifine göre değerlendirilecektir. Bu yaklaşım, Osmanlı biyografik kaynaklarda abdalların algılanışına dair farklı bir yorumlayıcı bakış açısı sunmaktadır.
Keywords : Abdal, Kalender, Melâmî, Tezkire, Tassavvuf.

ORIGINAL ARTICLE URL